Ο ιός ως καταλύτης της Παγκόσμιας μορφής. Έτος 1ο

για τους λαούς, τις εργασιακές σχέσεις, τις κοινωνίες, η εποχή μετά τον ιό γίνεται ορόσημο του μετα-καπιταλισμού.

Πριν λίγο καιρό είχα ρωτηθεί από έναν, εδώ και καιρό «παροπλισμένο» φίλο, αντικαπιταλιστή, διεθνιστή, αν ελπίζω ότι αυτή η παγκόσμια ασχήμια θα ανατραπεί κάποτε.

Όχι, του απάντησα και συνοφρυώθηκε, ασκοφυσώντας τον καπνό του.

«Όχι, με τα μέσα που μέχρι τώρα χρησιμοποιήθηκαν, γιατί αν αυτά ήταν αποτελεσματικά αυτό θα είχε ήδη συμβεί” συμπλήρωσα, κι αναθάρρησε.

Δηλαδή; με προέτρεψε.

για τους λαούς, τις εργασιακές σχέσεις, τις κοινωνίες, η εποχή μετά τον ιό γίνεται ορόσημο του μετα-καπιταλισμού.

«Αν έρθει κάτι που μπορεί να αξιοποιηθεί ώστε να κινητοποιήσει τις ανθρώπινες συνειδήσεις, θα έρθει από το Περιβάλλον, ως αποτέλεσμα του Παγκοσμιοποιητικού Καπιταλισμού. Θα έχει καταστροφικές συνέπειες και μόνο μέσα από τα αντανακλαστικά στο έσχατο σημείο της επιβίωσης, μπορεί κάτι να γίνει, αν βέβαια, αυτό αξιοποιηθεί ως νέα επίγνωση!».

Έτσι απάντησα τότε, έπειτα σκέφτηκα τι έλεγα και μου φάνηκε τραβηγμένο σενάριο, δηλαδή ο νηστικός καρβέλια ονειρεύεται. Δεν έχω σκοπό να βλογήσω τα γένια μου, μόλο που το κάνω, καμιά φορά σας συμβαίνει να λέτε κάτι που φαίνεται να έρχεται από το πουθενά, να εξελίσσεται και να βρίσκεστε με την ίδια απορία, τι έγινε τώρα; Το Πεδίο έχει τις απαντήσεις όπως θα δούμε παρακάτω.

Τα «εργαλεία» για να ερμηνεύσουμε και να κατανοήσουμε τα φαινόμενα, μοιάζουν παρωχημένα και έτσι βρισκόμαστε αναγκασμένοι να χρησιμοποιούμε όρους κι έννοιες από διαφορετικά πεδία της επιστήμης και της εμπειρίας.

Σήμερα βιώνουμε παγκόσμια απειλή (όχι άνευ προηγουμένου) ωστόσο το αχανές Πεδίο* που πάντα υπάρχει, είναι πια τόσο δικτυωμένο που οι συνέπειες ακόμη δεν έχουν πάρει μία σχηματισμένη Μορφή. (Χρήση όρων κι εννοιών της ψυχολογίας της Μορφής, Gestalt)

*Πεδίο νοείται αυτό που περιέχει τα πάντα κι όλα έρχονται και πηγαίνουν σε αυτό! Μερικές βασικές ιδιότητες είναι ότι,

  • Το Πεδίο είναι ό,τι υπάρχει
  • Το Πεδίο είναι δυναμικό και αλληλοσχετιζόμενο, που σημαίνει ότι πολλά πράγματα είναι πιθανό να σχετίζονται και να είναι ουσιώδη και δεν μπορούν να αποκλειστούν a priori
  • Το Πεδίο συνεχώς αλλάζει και βρίσκεται σε ροή
  • Όλα ανήκουν στο Πεδίο και δεν μπορούν να αποκολληθούν από αυτό
  • Το Πεδίο έχει Ιστορία
  • Γεγονότα και μοτίβα τείνουν να επαναλαμβάνονται συνέχεια ξανά και ξανά
  • Μικρά γεγονότα μπορεί να έχουν ευρείες και απρόσμενες συνέπειες

Βρισκόμαστε στο στάδιο του σχηματισμού της Νέας Μορφής. Όλα είναι ακόμη, θολά. Η μορφή (οικονομική, πολιτική, κοινωνική) δεν έχει ξεχωρίσει από το φόντο, (φανταστείτε μία «κουνημένη» φωτογραφία). Αυτό το ανακάτεμα, προκαλεί η πανδημία του ιού, ως καταλύτης – επιταχυντής της Παγκόσμιας “χημικής” αντίδρασης.

Ωστόσο θα ήμασταν, τουλάχιστον αφελείς ή σκοπούμενα ωφελημένοι παραπλανητές, αν δεν σταθούμε να παρατηρήσουμε τα στοιχεία του φόντου που στήριζαν την προηγούμενη μορφή που τώρα θρυμματίζεται και σκορπίζει σαν την στάχτη στον άνεμο.

Τα μεγαλύτερα μυστικά κρύβονται σε κοινή θέα!

Έχουμε την τάση οι άνθρωποι (βιολογικά) να επικεντρωνόμαστε στην μορφή και να αγνοούμε το φόντο, κάπως έτσι λειτουργεί η αντίληψη και κατά συνέπεια ο εγκέφαλος. Το γεγονός ότι εστιαζόμαστε σε αυτό που έρχεται μπροστά μας, δεν σημαίνει ότι το πίσω (φόντο) δεν υπάρχει! Μάλιστα ένα καλό φόντο προάγει την μορφή και την κάνει καθαρή και καλά σχηματισμένη. Για παράδειγμα, σκεφτείτε ένα λευκό φλιτζάνι πάνω σε ένα μαύρο τραπέζι.

Έτσι, η μορφή που διαλύεται επιταχυντικά σήμερα, είναι αυτή του νεο-φιλελεύθερου μοντέλου της παγκοσμιοποίησης, κυρίαρχη στην κοινωνία από την πολιτική έως και την ψυχαγωγία. Στο φόντο υπήρχαν στοιχεία, τα οποία έρχονταν μπροστά ως ξεχωριστές μορφές, και ο κυρίαρχος νεο-φιλελεύθερος καπιταλισμός γινόταν το φόντο.

Παράδειγμα: το μεταναστευτικό γινόταν και γίνεται μορφή, ενώ οι ιμπεριαλισμοί που στηρίζουν την μορφή της μετανάστευσης υποχωρούσαν στο φόντο. Κάπως έτσι με ένα συνεχές μπρος – πίσω χειραγωγείται η αντίληψη, η σκέψη, τα συναισθήματα και επομένως η δράση.

Κάπως έτσι καταλήγει να φταίει ο λαθρο, ο έποικος, το Ισλάμ, ο τεμπέλης δημόσιος υπάλληλος, ο φοροκλέφτης έμπορος, κτλ που γίνεται μορφή, κι όχι το ΝΑΤΟ, η ΕΕ, το οικονομικό σύστημα που έχει επιβληθεί ως η μόνη επιλογή, και οι λογής -λογής εξυπηρετητές τους, που βρίσκονται στο φόντο.

Ο ιός είχε άλλη γνώμη κι αποκαλύπτει…

Η πανδημία απογυμνώνει με φρικώδη τρόπο και φέρνει μπροστά ως Μορφή το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα αφήνοντας πίσω στο φόντο, ότι λίγο πριν ήταν μπροστά με σκοπό και στόχο. Σκοπός να κρύβεται το ίδιο το κυρίαρχο σύστημα διαπλεκόμενων εξουσιών, στόχος το μυαλό σου (Κ. Γώγου).

  1. Αποκαλύπτει την στρεβλότητα των αντιλήψεων περί ελεύθερης αγοράς, οι οποίες στις παρούσες συνθήκες γίνονται επικίνδυνες και εγκαταλείπονται άρον – άρον.
  2. Αποκαλύπτει ότι εδώ και πολλά χρόνια οι κυβερνήσεις (ΕΕ) μετατρέποντας κάθε αγαθό και την υγεία ακόμη, σε εμπόρευμα δημιούργησαν ένα τέρας, τελικά ευάλωτο. Αυτό το τέρας προσπαθούν να δαμάσουν, δαμάζοντας τον ιό. Με ποια μέσα; Με εθνικοποιήσεις, με επιτάξεις, με επιδόματα, με κάθε λογής οικονομικό παρεμβατισμό ανατρέχοντας σε σοσιαλιστικά εγχειρίδια!
  3. Αποκαλύπτει τα παρακάτω ψεύδη

α. η ρήση – ρητορικό ερώτημα της Θάτσερ «Ποια κοινωνία; Δεν υπάρχει κοινωνία, μόνο άτομα υπάρχουν», και
β. η λαφυραγώγηση της Δαρβινικής θεωρίας για την εξέλιξη των ειδών μέσω της φυσικής επιλογής, μετατρέποντάς την σε κοινωνική «θεωρία» ότι δήθεν «οι κοινωνικές ανισότητες είναι φυσικό (!) πράγμα» (Μητσοτάκης ΔΕΘ) κι όχι πολιτικο-κοινωνική κατασκευή, ξεχνώντας σκοπούμενα ότι ως είδος εξελιχθήκαμε μέσω της αλληλεγγύης και της συνεργασίας.

Με λίγα λόγια αποκαλύπτει ότι, ο ατομοκεντρισμός πέθανε χθες! Κι αν όχι, θα τον σκοτώσουμε εμείς, ειδάλλως θα σκοτώσει εκείνος εμάς!

Παρατηρούμε τις εθνικοποιήσεις σε Ισπανία, Ιταλία, τα μέτρα, αλλά και τις δηλώσεις Μακρόν αδιαφορώντας για το σύμφωνο σταθερότητας, και διαπιστώνουμε ότι ανακάλυψαν εκ νέου τον άνθρωπο! Ο κρίσιμος αριθμός (κρίσιμη μάζα) έγειρε την πλάστιγγα. Χωρίς καταναλωτές και παραγωγή το σύστημα καταρρέει και μας χρειάζονται για να γυρίσει ο τροχός. Δεν έγιναν αίφνης σοσιαλιστές με κοινωνική συνείδηση, η οικονομία καταρρέει κι είμαστε τα απαραίτητα εκείνα δόντια που χρειάζεται ο τροχός για να γυρίσει. Ακούγεται ίσως, κυνικό, είναι όμως η πραγματικότητα είναι κυνικότερη από μένα.

Από την άλλη μεριά η Βρετανία πιστή στο δόγμα της φανερώνει το πιο ακραίο πρόσωπο της Καπιταλιστικής αυτορρύθμισης, πρώτα η οικονομία. Μία σύγχρονη ευγονική που αντιμετωπίζει την κατάσταση με όρους «δαρβινικούς» όπως περιγράψαμε πιο πάνω, δηλαδή όποιος αντέξει! (εύχομαι την ώρα που γράφονται τούτες οι γραμμές να αλλάξει ρότα από την οργίλη αντίδραση του Βρετανικού λαού).

Μερικά στοιχεία του Πεδίου που τώρα βρίσκονται στο φόντο ακόμη, αναδύονται ως ερωτήματα κι οι πιθανές απαντήσεις που προκύπτουν από την μέχρι τώρα εμπειρία, θα μας δώσουν μία προοπτική της πιθανής μορφής που μέλλει να σχηματιστεί (;)

Δανείζομαι τα παρακάτω εύστοχα ερωτήματα του Ηλία Ζιώγα

  1. Πώς θα αντιμετωπιστούν, για παράδειγμα, οι ατελείωτες χρεοκοπίες στον παγκόσμιο τουριστικό κλάδο; 
  2. Πώς θα εξυπηρετηθούν τα 19 τρις δολάρια επισφαλών εταιρικών δανείων;
  3. Με ποιο τρόπο θα αποφύγει την πλήρη κατάρρευση ένα χρηματοπιστωτικό σύστημα βουτηγμένο στο χρέος περισσότερο και από το 2008;
  4. Τι θα γίνει με την καλπάζουσα ανεργία και την καθίζηση της ενεργούς ζήτησης;
  5. Και τέλος, για να έρθουμε και στα δικά μας, πώς θα στηριχθούν τα δημόσια οικονομικά όταν οι αγορές θα αρνούνται να δανείσουν;

Η ανεργία κι η ανισότητα θα διευρυνθεί, και στα του οίκου μας ήδη μέχρι την 31/12/2019 και πριν ο ιός κάνει την εμφάνισή του, τα στοιχεία λένε, αυτά που δεν σου λένε: Η ελληνική οικονομία είναι εξαιρετικά αδύναμη, με πολύ φτωχούς ρυθμούς ανάπτυξης (μόλις 1,9% για το 2019), χαμηλότατες επενδύσεις, περιορισμένη κατανάλωση, χαμηλή παραγωγικότητα, αρνητική καθαρή αποταμίευση και ροπή προς έλλειμμα στις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές. Το χρέος της είναι μεγαλύτερο από ποτέ (356δις, ή 185% του ΑΕΠ). Τα Μνημόνια την σταθεροποίησαν νεκρώνοντας την αναπτυξιακή δυναμική! (Κ. Λαπαβίτσας)

Κάθε εθνικοποίηση θα επιστρέψει στον «νόμιμο ιδιοκτήτη» της, απορροφώντας το δημόσιο κάθε χώρας, όλη την ζημιά. Κάθε δάνειο χώρας, θα πρέπει να πληρωθεί. Η εμπειρία του πρόσφατου παρελθόντος προοιωνίζει την μορφή που θα αναδυθεί στο μέλλον. Η ίδια πιθανά, με πιο σκληρά χαρακτηριστικά.

Έτσι, η πραγματική αιτία της κατάρρευσης, ο Παγκοσμιοποιητικός νέο-φιλελεύθερος καπιταλισμός θα υποχωρήσει στο φόντο ξανά, αφού μορφή θα είναι ο ιός, όπως πριν ήταν το

Μεταναστευτικό. Οι μορφές αλλάζουν ενώ η διαδικασία της αλλαγής είναι αναλλοίωτη.

Η επίγνωση της διαδικασίας που περιγράψαμε είναι σημαντική για την μετά-ιό εποχή.

Με το καλό κι όταν περάσει το κακό, θα πρέπει να θυμόμαστε.

Να θυμάμαι εγώ εσένα κι εσύ εμένα.

Ότι μαζί κινδυνέψαμε, ασθενήσαμε, πεθάναμε, όπως πεθαίνουν εκατομμύρια παιδιά στο φόντο του Καπιταλιστικού κόσμου της επίπλαστης αφθονίας, και επειδή είναι στο φόντο δεν το βλέπουμε.

Ο αυτοστοχασμός είναι απαραίτητος κι η δράση πρέπει να ξεχειλίζει επίγνωση, η επιστροφή των αξιών της Δημοκρατίας, της Δικαιοσύνης, της Ισότητας, έρχονται ξανά για να επαναθεμελιώσουν τον κόσμο μας που στροβιλίζεται, χρόνια τώρα ανάμεσα σε άυλους τίτλους των κερδοσκόπων, τα ομόλογα και την λιτότητα.

Η παλλαϊκή απαίτηση για δωρεάν Υγεία, για δυνατό Εθνικό Σύστημα Υγείας με αύξηση των δαπανών πρακτικά σημαίνει : όχι όλα για την Γερμανία (ΕΕ), σημαίνει όλα για όλους.

Ο άνθρωπος πρέπει να έρθει μπροστά, να γίνει η κυρίαρχη μορφή, η κυρίαρχη ιδεολογία κι η οικονομία το φόντο. Το φόντο θα στηρίζει την μορφή, η οικονομία θα υπηρετεί τον άνθρωπο κι όχι ο άνθρωπος την οικονομία! Τα υλικά αγαθά θα είναι στην υπηρεσία του ανθρώπου κι όχι ο άνθρωπος υπηρέτης των αγαθών.

Η επίγνωση ενός λαού είναι εμπρόθετη τον κινητοποιεί σε δράση με στόχο την ικανοποίηση των αναγκών του για μια αξιοπρεπή ζωή. Χωρίς την επίγνωση κάθε δράση είναι σπασμωδική κι αντιφατική με συνέπεια να εξουδετερώνεται και εν τέλει η ζωή να γίνεται συγκρουσιακή, πολωμένη, κι ανυπόφορη.

Με αυτόν τον τρόπο εξηγούνται οι κοινωνικοί αυτοματισμοί, οι μεν εναντίων των δε! Η μία συντεχνία εναντίον της άλλης, έτσι η Πόλις, η πολιτική κοινωνία (Αριστοτέλης) δεν οδηγείται στην Αρετή. Χάνει την ψυχή της, κι η ψυχή της πολιτικής κοινωνίας, της Πόλης δεν είναι τίποτε άλλο από το πολίτευμά της. Η Δημοκρατία!

Με λίγα λόγια για αυτό η ολιγαρχία κυβερνά, και από τον φόβο να χάσει ότι έχει κερδίσει πάνω στους κόπους, τον ιδρώτα και το αίμα των κοινωνιών θα επανέλθει δριμύτερη!

Το πρόταγμα πια θα είναι πιο ξεκάθαρο από ποτέ. Δημοκρατία παντού και δημοκρατικός λαϊκός έλεγχος στις αποφάσεις που καθορίζουν τις ζωές μας.

Αυτές οι δύο τάσεις (ολιγαρχία vs δημοκρατία) θα συγκρουστούν σφοδρά και πολύ γρήγορα…

Συμβαίνει, ταυτόχρονα, και κάτι άλλο εξίσου σημαντικό. Ο ένας λαός επηρεάζει τον άλλον, κι αυτή την στιγμή πολλοί λαοί συντονίζονται στην ίδια συχνότητα γιατί παρόμοιες ανάγκες τους ωθούν σε αντίστοιχες δράσεις πχ (κίτρινα γιλέκα). Το σκληρό ευρώ απειλείται με διάλυση!

Ό άνθρωπος πρέπει να είναι η απάντηση σε κάθε ερώτημα! (Μπρεντόν). Αυτό που ξεχνούν εκείνοι που τον αναφέρουν είναι το δεύτερο σκέλος της πρότασης, σε κάθε ερώτημα!

Στα ερωτήματα που θα τεθούν ο άνθρωπος πρέπει να είναι η απάντηση, από τους πλειστηριασμούς έως το μεταναστευτικόΗ κόλλα που κρατά την κοινωνία σε συνοχή είναι και πρέπει να είναι η ανθρωπιά!

Έτσι, πρέπει εμείς να τους το θυμίζουμε. Η αυτοστοχαστική δράση οφείλει να ξεπερνά τα κόμματα ακόμη κι αν τα συμπεριλαμβάνει, κι όχι τα κόμματα να καθοδηγούν τον στοχασμό μας. Το φαινόμενο που ζούμε είναι μία κοινωνική εμπειρία παγκόσμιου μεγέθους, και θα είναι οπωσδήποτε μεταμορφωτική εμπειρία. Η επίγνωση της διαδικασίας αλλαγής των μορφών που εξηγήσαμε θα σημάνει τι μορφή θέλουμε να δώσουμε σε τούτη την μεταμόρφωση…

Κοινωνία Ανθρώπινη ή «κοινωνία» των Αγορών;

Covid 19

Ο “καλός” κι ο “κακός” φόβος…

Με αφορμή την πανδημία που ξεδιπλώνεται μέρα με την μέρα, οι αντιδράσεις των ανθρώπων ποικίλουν…
Κάποιοι τρομοκρατούνται, άλλοι αστειεύονται, άλλοι δεν παραδέχονται την πανδημία και την “καταγγέλλουν” ως κατασκευασμένη, κι άλλοι μένουν “ψύχραιμοι” με “λογικά” επιχειρήματα συγκρίνοντας την, με άλλες παλιότερες καταστροφικές επιδημίες.

Η εικόνα ίσως περιέχει: κείμενο

Κάθε αντίδραση είναι αποδεκτή ως φυσιολογική αντίδραση στην απειλή.

Η διαφορετικότητα της αντίδρασης οφείλεται στο ιστορικό πεδίο, του καθενός από εμάς. Πως δηλαδή, με ποιο τρόπο έμαθε να αντιδρά στην απειλή είτε από τς αντιδράσεις στην οικογένεια, είτε από το πόσο συχνά εκτέθηκε σε απειλές στην ζωή του…και άλλα, με λίγα λόγια εξαρτάται από την εμπειρία του, καθώς κι από τις παρούσες συνθήκες του κοινωνικού πεδίου.

Η λειτουργία αυτή του οργανισμού λέγεται και “fight” or “flight”, αντιμετώπιση της πραγματικότητας ή αποσύνδεση από αυτήν. Όλοι οι παραπάνω τρόποι περιγράφουν την διαδικασία της αποσύνδεσης, μέσω της άρνησης (παρανοϊκή συνωμοσιολογία, δεν συμβαίνει τίποτε, πχ. υπάρχει το εμβόλιο και δεν το δίνουν, η μετάληψη είναι αθώα) μέσω της αντανάκλασης του συναισθήματος (αστεϊσμοί, υποτίμηση με εκλογίκευση), εν τέλει καταλήγει “εγώ δεν κινδυνεύω!”

Η άρνηση της ευαλωτότητας μας καθιστά πιο ευάλωτους!

Κι όταν οι φαντασιωσικές αντιλήψεις της παντοδυναμίας θρυμματίζονται ο άνθρωπος καταρρέει, πανικοβλημένος! Αυτός είναι ο “κακός” φόβος.
Η αναγνώριση του υπαρκτού κινδύνου, η στοιχειώδης ενημέρωση για την πραγματική απειλή, ταυτόχρονα σημαίνει και επίγνωση της πιθανότητας να νοσήσω, επίγνωση της τρωτότητας. Φοβάμαι και προστατεύω τον εαυτό καθώς και τους άλλους, ενημερώνομαι, ακολουθώ τις οδηγίες πιστά, δηλαδή εμπιστεύομαι!
Αυτός είναι ο “καλός” φόβος.

Ατομική και κοινωνική ευθύνη!

Η “διάκριση” του ιού στις μεγάλες ηλικίες κάνει υγιείς συνανθρώπους μας μικρότερων ηλικιών να αισθάνονται αρκετά ασφαλείς κι αυτό δεν είναι κακό. Η πιθανότητα να νοσήσουν είναι ίδια, να καταλήξουν όμως όχι. Μπορούν ωστόσο να γίνουν φορείς και να πλήξουν ασθενέστερους.
Η αντίδραση των νέων που ορθώς στηλιτεύεται δεν είναι, απαραίτητα, στάση αδιάφορη. Είναι στάση αντίδρασης στο θάνατο και την φθορά, επιπόλαιη ωστόσο και επικίνδυνη για τους άλλους.

Κάθε πανδημία αποτελεί κοινωνική εμπειρία. Η αποθέωση της ατομικότητας και της ατομικής ευθύνης στις μέρες μας έχει ορατά αποτελέσματα. Δεν υπάρχει καλύτερο παράδειγμα όπου τέμνεται η ατομική με την κοινωνική ευθύνη, όπου δεν είναι κάποιος υπεύθυνος για τον αποθεωμένο Εαυτό αλλά υπεύθυνος και για τον Άλλον.

Ο ένας εξαρτάται από τον Άλλον!

Η αλληλεγγύη ήταν και θα είναι πάντα το μέσο της επιβίωσης για τις ανθρώπινες κοινωνίες!

Είναι παράξενα αντιφατικό για την ατομικίστικη εποχή μας, η αλληλεγγύη να μας θυμίζει πόσο ανάγκη έχουμε να εμπιστευτούμε ο ένας τον άλλον, σε αυτήν την παράνοια (συνομωσίες, εθνικιστικά, θρησκευτικά παραληρήματα), η ασθένεια κι ο θάνατος μας συντροφεύει όλους κι η υγεία , η ζωή εξαρτάται από την κοινωνική συνείδηση και ευθύνη!

ΥΓ. Ο έλλογος φόβος, η γνώση, η αλληλεγγύη, η εμπιστοσύνη, είναι τα μέσα που θα μας βοηθήσουν να ξεπεράσουμε με απώλειες κι αυτήν την πανδημία.
Κλείνοντας θέλω να εξάρω, το νοσηλευτικό προσωπικό του ταλαιπωρημένου και αδίκως κατηγορούμενου Εθνικού Συστήματος Υγείας. Εύχομαι μετά από αυτό όλοι να απαιτήσουμε και να υπερασπιστούμε το ΕΣΥ απέναντι σε κάθε επιβουλή εμπορευματοποίησης!

Η πλάνη της αυτα-αγάπης…

Η Σχέση με τον Εαυτό είναι μία ψευδής σχέση. Δεν υφίστανται οντολογικά, δηλαδή δεν υπάρχει! Ο ατομικισμός/ναρκισσισμός στην εποχή της ψηφιακής κουλτούρας είναι διάχυτος παντού. Από την “σέλφι” έως και τον δικαιωματισμό.

Ο κατακερματισμός του ανθρώπου σε χαρακτηριστικά και ποιότητες, η αναγωγή του, από άνθρωπο σε άτομο με ιδιότητες που τον ορίζουν ως διαφορετικό, παρεισφρύει σε λογής – λογής νεο-λογισμούς και όρους που βρίσκουμε διάσπαρτους σε κείμενα ιστοσελίδων, αλλά και σε δημοφιλή βιβλία ψυχολογικού περιεχομένου.

Παραδειγματικά αναφέρω το νεο-λογισμό της αυτα-γάπης, αλλά και εν γένει της σχέσης με τον Εαυτό. Η Σχέση με τον Εαυτό είναι κίβδηλη αφού για να υπάρχει σχέση χρειάζεται ο Άλλος. Εξάλλου σχέση (είτε καλή είτε κακή) ορίζεται ως ο ψυχολογικός χώρος που συν-δημιουργείται από την επαφή, τουλάχιστον, δύο διαφορετικών ανθρώπων.

Ακόμη κι η αίσθηση της υπαρκτής ατομικότητας, δημιουργείται στο βρεφικό στάδιο με τρόπο που ο Άλλος είναι απαραίτητος και βασικό συστατικό για την δημιουργία της αίσθησης εαυτού. Με λίγα λόγια χωρίς τον Άλλον δεν μπορεί να συσταθεί η αίσθηση του Εαυτού, και επομένως η αντίληψη “Εγώ είμαι”, δηλαδή ο εαυτός συστήνεται μέσω της σχέσης με τον Άλλον (πχ. η μητέρα για το βρέφος).

Οι λέξεις έχουν σημασία, γιατί εμπεριέχουν νοήματα και εν ολίγοις τα νοήματα μας οδηγούν σε έναν ή άλλο τρόπο να σκεφτόμαστε. Κάπως έτσι, οδηγούμαστε στην ατομοκεντρική σφαίρα του κόσμου μας, όπου το κέντρο είμαστε εμείς κι όλα γυρίζουν γύρω από την ασημαντότητα της ύπαρξής μας. Οι ανάγκες μου, οι επιθυμίες μου, οι σκέψεις μου, τα θέλω μου, η αποθέωση τους από τις, παντός είδους, ρηχές αναλύσεις επιτυγχάνουν να απωθήσουν την ανυπόφορη αίσθηση της ασημαντότητας στο χάος, και να την μετατρέψουν ως σημαντικότητα, τέτοια που οι άλλοι δεν είναι απαραίτητοι, παρά εργαλεία εξυπηρέτησης των αναγκών, επιθυμιών κλπ. Επομένως όταν διαβάζουμε και λέμε η σχέση με τον εαυτό, τι εννοούμε πράγματι;

Αν συμφωνούμε έως εδώ, ότι για να υφίστανται σχέση χρειάζονται, τουλάχιστο, δύο, τότε όντως δημιουργούμε μία ψευδο-σχέση διαιρώντας τον εαυτό σε δύο.Πολλοί όροι έχουν διατυπωθεί για αυτή την διαίρεση, για παράδειγμα αναφέρω Ανώτερος – Κατώτερος, Εσώτερος (πνευματικός) – Υλικός (σωματικός). Συνέπεια της Καρτεσιανής διαίρεσης που απαντάται ευρέως και στην Θεολογία.

Αν δοκιμάσετε να τους ορίσετε πιθανά να διαπιστώσετε την διαίρεση στην οποία αναφέρομαι. Εν τέλει, κατά την προσπάθεια να τους περιγράψετε, αναρωτηθείτε ποιος περιγράφει; Αν η προφανής απάντηση είναι «εγώ», τότε, αναρωτηθείτε ποιον περιγράφετε; Αν η ευλογοφανής απάντηση είναι «εμένα», η διαίρεση γίνεται πια ολοκάθαρη.

Συμφωνείτε άραγε, ότι κάθε περιγραφή ενός αντικειμένου αποτελεί την αντίληψη εκείνου που περιγράφει το αντικείμενο; Αν συμφωνείτε μπορείτε να καταλάβετε ότι μετατρέψατε τον εαυτό σας σε αντικείμενο κι ότι λέτε για τον εαυτό σας δεν είναι τίποτε περισσότερο από την αντίληψη που έχετε για αυτόν, κι όχι ο Εαυτός.

Ακριβώς για τα παραπάνω η σχέση αυτή είναι φανταστική, μη πραγματική, κίβδηλη.

Ο άνθρωπος δεν υπάρχει εν κενώ, υπάρχει μέσα σε κάτι, από το οποίο προέρχεται. Αυτό το κάτι, είναι η κοινωνία (οικογένεια, χωριό, πόλη, έθνος) για αυτό ο Αριστοτέλης λέει ότι ο άνθρωπος είναι κοινωνικό και πολιτικό ον.

Η υπέρμετρη και ανεδαφική αυτοεκτίμηση προάγει το Εγώ ως το απόλυτο κέντρο που όλα περιστρέφονται γύρω από αυτό. Κατ’ ουσίαν ο εαυτός δεν υπάρχει, παρά μόνο ως τα σημεία επαφής μας με το περιβάλλον. Τα σημεία της επαφής γίνονται σημεία επίγνωσης της ύπαρξης, αισθήσεις και συναισθήματα.

Αν σας φαίνεται περίεργο δοκιμάστε να πειραματιστείτε, δοκιμάστε για λίγο να απομονώσετε τις βασικές αισθήσεις, κλείνοντας μάτια και αυτιά, σταματώντας για λίγο να εισπνέετε, χωρίς περιβαλλοντική αλληλεπίδραση και είμαι βέβαιος ότι θα καταλάβετε με βιωματικό τρόπο τι σημαίνει σημεία επαφής.

Αν θέλετε να βιώσετε την αγάπη βρείτε κάποιον άλλον, αγαπήστε και ρισκάρετε. Κάθε ματαίωση, είναι επώδυνη. Κάθε οδύνη μπορεί να γίνει το πρώτο σκαλί στην σκάλα της αποδοχής, δίνοντας νόημα σε μία ζωή που αναπόδραστα τελειώνει, και χωρίς τον άλλον θα τελειώνει πράγματι χωρίς κανένα νόημα.

ΥΓ. Να σημειωθεί εδώ, ότι για να γίνουμε «εμείς» χρειάζεται πρώτιστα να γίνω «εγώ» και «εσύ», ωστόσο αυτό είναι κάτι εξόχως σημαντικό που το κείμενο δεν πραγματεύεται.

Ο ψυχοθεραπευτής Παύλος Κουτρουφίνης εργάζεται στο ιδιωτικό του γραφείο στο Ναύπλιο, με άτομα, ζευγάρια και θεραπευτικές ομάδες. Στην εργασία και την ζωή στηρίζεται στην φιλοσοφία της Gestalt

Κουραμπιέδες, σελοφάν και θλίψη…

Χριστούγεννα εν όψη : χαρά, θαλπωρή, κουραμπιέδες, μελομακάρονα, δώρα, αγκαλιές, φιλιά, ευχές, ειρήνη, αγάπη, οικογενειακό τραπέζι, συντροφιά, είναι λέξεις – σύμβολα που εμπεριέχουν νοήματα, τέτοιες μέρες έρχονται στο μυαλό μας.

Όλα τούτα δημιουργούν στους περισσότερους (ποιος μπορεί να πει με σιγουριά;) αίσθημα ευφορίας και χαράς. Σε άλλους βαθιά αίσθηση μοναξιάς, λύπης και θλίψη.

Ο Σκρουτζ δεν ήταν κακός, δεν ήταν τοξικός, μόνος ήταν!

Η αιτιοκρατία μας οδηγεί στο επισφαλές συμπέρασμα ότι αυτοί οι άνθρωποι είτε δεν είναι «καλά» είτε ότι κάτι τους έτυχε.

Πράγματι, η νοσταλγία των χαμένων ονείρων των παιδικών χρόνων, η απώλεια κάποιου προσώπου και το μαρτύριο της «άδειας» καρέκλας, η φτώχεια, η ανεργία, η απώλεια της οικονομικής δυνατότητας να περάσουμε αυτές τις γιορτινές μέρες όπως κάποτε, είναι μερικοί από τους λόγους που μπορούμε να πούμε με ασφάλεια ότι δημιουργούν το υπόστρωμα ανάδυσης δύσφορων συναισθημάτων.

Με τούτα, ο λογισμός μας συνάδει με αυτό που λέμε «κοινή» λογική (αδόκιμος όρος στις μέρες μας) δικαιολογεί στα μάτια μας εκείνους που βιώνουν θλίψη κι απελπισία.

Όμως υπάρχουν και κείνοι οι άλλοι…

Εκείνοι που ενοχλητικά μας θυμίζουν όλα όσα θέλουμε να μην γνωρίζουμε, κι αν γνωρίζουμε, όλα όσα θέλουμε να ξεχνούμε. Την ματαιοδοξία, την απουσία εγγενούς νοήματος, και την επίγνωση της θνητότητας (έξω από δω, όπως λέγεται).

Είναι εκείνοι που «αναίτια» για τον γραμμικό μας λογισμό νιώθουν όπως νιώθουν, κι αποτελούν το όνειδος, εισπράττουν τον ψόγο και την κατάκριση, χαρακτηρίζονται άνθρωποι τοξικοί, αρνητικοί, με σκούρα αύρα, γκρινιάρηδες, θύματα, ανίκανοι να δουν την θετική πλευρά της ζωής, καταθλιπτικοί.

«χαμογέλα ρε, τι σου ζητάνε;»

Θα συνεχίσω με αυτό, που θα ήταν κανονικά το συμπέρασμα στο τέλος

οι υγιείς αρρωσταίνουν.

Κι αρρωσταίνουν λειτουργώντας ως ενδείκτες, αταίριαστα λαμπάκια σαν κι αυτό της έλλειψης καυσίμου στο αυτοκίνητο σας. Αταίριαστα λαμπάκια ανάμεσα στα χιλιάδες, μυριάδες λαμπιόνια της χαράς των ημερών.

Λειτουργούν ως ενδείκτες για εμάς τους «υγιείς», για όλους εμάς που οι «κεραίες» μας συντονίζονται ως δέκτες των πομπών της επίπλαστης ευτυχίας που διαφημίζεται, περίπου ως προϊόν. Οι «κεραίες» των άλλων συντονίζονται με την υποκρισία, το ευκαιριακό, τον ατομικισμό, τα πλαστά συναισθήματα, την κατανάλωση του άλλου, την διαφημιστική καμπάνια, την «αναγκαστική» ευτυχία.  

Καταναλώνουμε τα συναισθήματα της χαράς, όπως τρώμε αδηφάγα τους κουραμπιέδες. Καταναλώνουμε τις σχέσεις αφού εκπληρωθούν οι πρόσκαιρες επιθυμίες, που η «ποπ» ψυχολογία του διαδικτύου ονομάζει ανάγκες. Καταναλώνουμε τον άλλον, περίπου ως εργαλείο εξυπηρέτησης πόθων, ονείρων, κι έπειτα τους πετούμε σαν το σελοφάν της λαχταριστής άδειας πιατέλας.

Δύσμοιροι ευτυχισμένοι καταναλωτές προϊόντων, δώρων, ονείρων κι ανθρώπων.

Σε αυτή την μέθεξη της ευφάνταστης ειρήνης κι αγαλλίασης για «όλον» τον κόσμο, η υποκρισία σπάζει στα μούτρα μας ορμητικά σαν το κύμα στην πέτρινη προκυμαία.

Ο ενοχλητικός άλλος γίνεται το απωθητικό αντικείμενο, μας χαλνάει το γιορτάσι κι εδώ συχνά σκεφτόμαστε κι άλλοτε λέμε κιόλας: «χαμογέλα ρε, τι σου ζητάνε;»

Η παντοδυναμία της ποπ «ψυχολογίας» και κουλτούρας, σκέψου θετικά, βρίσκεται διάχυτη παντού. Από τα μεσημεριάτικα της άθλιας υπο-κουλτούρας με «ψυχολογική» επίγευση από παντός είδους ψυχολογιο-λογούντες έως την επιθετική διαφημιστική εκστρατεία για κατανάλωση, τις βιτρίνες απαστράπτουσας ευμάρειας και χαράς στο φόντο της κοινωνίας που ρέπει στην θλίψη.

Η κανονικότητα των χαρούμενων γιορτών αναδεικνύει εκείνους ως μη κανονικούς. Κάθε τους προσπάθεια να γίνουν «φυσιολογικοί» προσκρούει σε αυτήν την επιταγή.

«Γίνε θετικός».

Σα να μην έφτανε η αίσθηση της λύπης, προστίθεται σε αυτή κι η υποχρέωση να σκεφτούν θετικά. Με τρόπο, μάλιστα, υπερφυσικό. Να γίνουν σαν εμάς, τυφλοί και κωφοί.

Η κοινωνική «εντολή» της αγοράς για περισσότερη κατανάλωση (Οι χαρούμενοι ψωνίζουν περισσότερο, κι οι στενοχωρημένοι ψωνίζουν για να γίνουν χαρούμενοι. Η άθλια μεταφορά της θεραπείας, λανσαρισμένη ως shop therapy. Η αποθέωση της ματαιότητας!) σκέψου θετικά, επενεργεί με τρόπο ψυχαναγκαστικό να υποδυθούν κάτι άλλο, να αρνηθούν τα συναισθήματά τους, με συνέπεια είτε να υποκρίνονται ως μέρος της καθολικής υποκρισίας ώστε να έχουν την αίσθηση του ανήκειν είτε να μην τα καταφέρνουν και να νιώθουν περίπου συναισθηματικά ανάπηροι, βαθαίνοντας την θλίψη, την απόκοσμη αίσθηση μοναξιάς, την μνησικακία για αυτούς που μοιράζονται μία φέτα ψωμί, αλειμμένη με light βούτυρο, σαν την καλοστημένη διαφήμιση της πρέπουσας ευτυχισμένης οικογένειας.

Η απουσία δημιουργεί κενό, το κενό γεμίζει με πόνο. Ο πόνος, δηλαδή, έγκειται στην απουσία. Η απουσία της ανθρωπιάς, της συμπόνιας, της συντροφικότητας, της συλλογικότητας, γεμίζει με πόνο. Εκείνος που τον αισθάνεται είναι υγιής και θλίβεται, κι ας μην το γνωρίζει.

Για τους πολλούς εκείνος είναι ο προβληματικός, ο τοξικός άνθρωπος, γεμάτος αρνητισμό κλπ., και κάπως έτσι το πιστεύει κι αυτός. Αποδέχεται τον κοινωνικό καθωσπρεπισμό των ημερών, απορρίπτοντας τα μη κοινωνικά αποδεκτά συναισθήματά του.

ΥΓ. Όλα τούτα μπορεί και να τα γράφω γιατί μικρός συμπαθούσα τον Σκρούτζ. Τον συμπαθούσα, μυστικά από τους άλλους, γιατί όλοι τον αντιπαθούσαν κι ανησυχούσα μήπως δεν ήμουν κανονικός! Ο λόγος της συμπάθειας ήταν ακριβώς γιατί δεν βρίσκονταν κανείς να τον συμπαθήσει. Ο Σκρουτζ δεν ήταν κακός, δεν ήταν τοξικός, μόνος ήταν!

Ο ψυχοθεραπευτής Παύλος Κουτρουφίνης εργάζεται στο ιδιωτικό του γραφείο στο Ναύπλιο, με άτομα, ζευγάρια και θεραπευτικές ομάδες. Στην εργασία και την ζωή στηρίζεται στην φιλοσοφία της Gestalt

“Η μεσότητα. Ο τρίτος δρόμος για την απελευθέρωση από την οδύνη της μετριότητας”

Παρουσίαση – Ομιλία, στα πλαίσια της 2ης Διημερίδας Gestalt στο Ναύπλιο

Η προσέγγιση του θέματος αγγίζει και αγγίζεται από την φιλοσοφία. Η φιλοσοφία ορίζεται ως μία θεωρητική προσέγγιση αναζήτησης της αλήθειας.

Η μόνη αλήθεια που μπορούμε με σιγουριά να ισχυριστούμε ότι υπάρχει, είναι ότι αλήθεια δεν υπάρχει, με τρόπο αντικειμενικό, όπως υπάρχει αυτό το τραπέζι για παράδειγμα.Ανάμεσα στο μεταφυσικό και την εμπειρία (λογισμό της απαγωγικής/ παραγωγικής σκέψης και την επαγωγική σκέψη της επιστημονικής γνώσης, του εμπειρισμού) κινείται η φιλοσοφία, η ίδια της η φύση είναι η φύση της μεσότητας.

Η φιλοσοφία ωστόσο, πρέπει να έχει ένα πραξιακό χαρακτήρα. Η ενατένιση του κόσμου κι η προσπάθεια απόδοσης ενός καθολικού νοήματος δεν αρκεί όταν δεν αλλάζει αυτό το οποίο πραγματεύεται.

Για τον Μαρξ ισχύουν τα ακόλουθα: «Οι φιλόσοφοι απλώς εξηγούσαν τον κόσμο με διάφορους τρόπους. Το ζήτημα είναι να τον αλλάξουμε».

“Γνωρίζουμε τον κόσμο για να τον αλλάξουμε, και τον γνωρίζουμε αλλάζοντάς τον” 

Με αυτήν την έννοια  γνωρίζω τον εαυτό για να τον αλλάξω, και γνωρίζοντας αλλάζω. Κάθε επίγνωση μικρή ή μεγάλη, βαθειά αποκαλυπτική ή επιφανειακά ρηχή γίνεται η μητέρα της αλλαγής αναπόδραστα. Ο εαυτός δεν υπάρχει εν κενώ, όπως και τίποτε δεν είναι ανεξάρτητο από το περιβάλλον μέσα στο οποίο βρίσκεται και κυρίως μέσα στο περιβάλλον από το οποίο προέρχεται.

Ερχόμαστε από τον κόσμο από τον οποίο περιεχόμαστε ταυτόχρονα!

Θα προσπαθήσουμε με απλά λόγια να προσεγγίσουμε έννοιες όπως, η μεσότητα, η έλλειψη, η υπερβολή, η αρετή, η αριστεία, και πως σχετίζονται με την οδύνη της μετριότητας.

Ο ανθρώπινος οργανισμός δημιουργεί συνήθως πέπλα συχνά αδιαπέραστα, ικανά ώστε να μην αισθάνεται τον πόνο. Αυτό είναι καλό.Τα πέπλα αυτά γίνονται  προσωπικότητα, συμπεριφορές και συμπτώματα, αυτό είναι κακό.

Μερικά από τα συμπτώματα μπορούν να είναι διαταραχές της διάθεσης, θλίψη και μελαγχολία. Μπορούν να γίνονται ακατάβλητο άγχος, πανικός, και συνεχής προγραμματισμός κι έλεγχος τελειομανία, τελειοθηρία. Μπορούν να γίνονται σκέψεις γεμάτες φόβο για το μέλλον, για την ασθένεια, το θάνατο. Μπορούν να γίνονται φαντασία με ονειροπόληση για κυριαρχία, επικράτηση, δόξα, κι αναγνώριση. Μπορούν να γίνονται σωματικοί πόνοι στον αυχένα, πόνοι στην μέση και τους μύες, πόνοι στο στομάχι και την κοιλιά, δερματικές παθήσεις και αυτό-άνοσα σύνδρομα.

Εμείς κυρίως θα ασχοληθούμε με την οδύνη της μετριότητας που μπορεί να περιέχει μερικά ή και όλα τα παραπάνω.

Η μετριότητα συνήθως συγχέεται με την μεσότητα, έχει παρανοηθεί ώστε να σημαίνει στην καθομιλούμενη αυτό που λέμε μέσος άνθρωπος. Κι όταν λέμε μέσος άνθρωπος, πιθανά και να σκεφτόμαστε, κανονικός. Έχουμε ανάγκη να κανονικοποιήσουμε την μετριότητα, με αυτόν τον τρόπο ησυχάζουμε, κάπως.

Ωστόσο η μητέρα της μετριότητας που είναι η σύγκριση παραμονεύει διαρκώς, και σε κάθε ανύποπτη για μας στιγμή θα καταφέρει ένα καίριο χτύπημα και πάλι. Όλο αυτό μπορεί να πάρει μορφή στην πιο απλή ερώτηση «Με βρίσκεις όμορφη σήμερα;»

Οι συγκρίσεις δίνουν και παίρνουν. Πότε για να νιώσουμε ικανοποίηση από την υπερβολή, την ανωτερότητα σε σχέση με κάποιον άλλον που στην σύγκριση μοιάζει κατώτερος. Πότε για να νιώσουμε λύπη για την έλλειψη, που γρήγορα μπορεί να γίνει σαδιστική ικανοποίηση από την κατηγορία από τον εαυτό προς τον εαυτό, επειδή ζυγίσθηκε και βρέθηκε ελλιπής ως προς τον άλλον. Πχ. «Είσαι ένας άχρηστος, ανίκανος, βλάκας, είσαι μια χοντρή, άσχημη, ηλίθια κ.λ.π.»

Δεν είναι λίγοι και λίγες, άνθρωποι που έρχονται στα γραφεία μας, και στις πρώτες κουβέντες λένε «θέλω να γίνω καλύτερος άνθρωπος»

Κι ενώ στο πρώτο άκουσμα αυτής της αθώας και «κανονικοποιημένης» δήλωσης, φαίνεται εντάξει δηλαδή κανονική, με μια δεύτερη ματιά αποκαλύπτεται η έλλειψη που διψάει για υπερβολή.

Αναρωτηθείτε μαζί μου, όσοι κι όσες σκέφτεστε παρόμοια,

«Για ποιον δεν είμαι αρκετά καλός; Ποιος με θέλει καλύτερο; Ποιος με κρίνει; Ποια είναι τα κριτήρια; Πότε θα γίνω αρκετά καλός, Πότε δεν θα με κρίνει; Πότε θα εκπληρώσω τα κριτήρια; Αλήθεια, τα κριτήρια αυτά ποιος τα βάζει, ποιος τα έβαλε, πως ξεφύτρωσαν μέσα στο κεφάλι μου; Ποιο άραγε προσφιλές σε εμένα πρόσωπο θα ταίριαζε να μου λέει, πρέπει να προσπαθώ περισσότερο;»

Για να φτάσω κάπου πρέπει πρώτα να ορίσω που θέλω να φτάσω, να έχω δηλαδή ένα σκοπό, ένα στόχο. Πριν από αυτό όμως χρειάζομαι να γνωρίζω που είμαι, ώστε να χαράξω πορεία από εδώ που βρίσκομαι εκεί που στοχεύω να φτάσω. Έτσι σας καλώ να αναρωτηθείτε ξανά, που βρίσκεστε αυτή την στιγμή στην ζωή σας; Και που θέλετε να πάτε; Γιατί;

Εδώ θέλω να προσθέσω τούτο, πολλές φορές λέμε είμαι αυτό ή το άλλο.

Ωστόσο για σκεφτείτε, αυτό που λέτε είναι όλα όσα είστε και γίνεστε; Ή μήπως όλα όσα λέτε είναι η αντίληψη που έχετε για τον εαυτό σας; Και ο εαυτός σας είναι πολλά περισσότερα, από όσα αντιλαμβάνεστε;

Αν συμφωνείτε, ότι είστε περισσότερα από όσα αντιλαμβάνεστε δηλαδή δέχεστε ότι δεν γνωρίζετε ολόκληρο τον εαυτό σας, όταν λέτε θέλετε να γίνετε καλύτερος τι ακριβώς λέτε;

Μήπως λέτε ότι θέλετε να γίνεται καλύτερος από αυτό που αντιλαμβάνεστε ότι είστε; Μήπως λέτε ότι θέλετε να αντιλαμβάνεστε καλύτερα τον εαυτό σας όλο και περισσότερο; Μήπως τελικά, λέτε ότι απλώς θέλετε να γίνεστε ολοένα και περισσότερο ο εαυτός σας, όλα όσα μπορείτε να γίνεστε;

Ο πόνος που προκαλείται στον εαυτό σας μέσω των διαρκών, προφανών, εμφανών, και αφανών συγκρίσεων είναι πολλές φορές αφόρητος, για αυτό μπορεί να καλυφθεί από τις εξαρτήσεις για παράδειγμα. Το τζόγο, τα ναρκωτικά, την ψηφιακή εξάρτηση, τις εξαρτητικές σχέσεις, από την εργασιομανία, από την συνεχή επιδίωξη της τελειότητας είτε πρόκειται για τον βαθμό στο μεταπτυχιακό είτε πρόκειται για ένα αποστειρωμένα τέλεια καθαρό σπίτι.

Ήδη χωρίς να αναφερθούμε καθόλου στην πόλωση που δημιουργείται στον εαυτό μιλάμε για αυτήν αρκετή ώρα.

Ο εαυτός είναι χωρισμένος στα δυο. Αυτός που κρίνει και κείνος που κρίνεται. Αυτός που έχει τα κριτήρια και στέκεται αφ’ υψηλού, ο κριτής. Κι ο άλλος, ο αδύναμος, ο ευάλωτος, ο μικρός, αυτός που δεν φτάνει και υποφέρει, ο κρινόμενος.

Μάταιος είναι αυτός ο ανθρώπινος αγώνας, η προσπάθεια δηλαδή να περάσει από τον πόλο του αδύναμου στον πόλο του δυνατού. Από την μεριά της κατωτερότητας στην απέναντι, εκείνη της ανωτερότητας. Από την μετριότητα στην τελειότητα.

Αυτός ο αγώνας μπορεί να περιλαμβάνει, διακρίσεις, επιτυχία, καλή δουλειά, πολλά χρήματα, οτιδήποτε που στην σύγκριση μπορεί να μας βγάζει στον αφρό.

Κι είναι μάταιος, γιατί άραγε;

Κι είναι αλήθεια μάταιος γιατί η βαθιά αίσθηση της κατωτερότητας δημιουργεί την “ανάγκη*” για την επίτευξη της ανωτερότητας και απλά, ποτέ δεν φτάνει. Ο αδηφάγος εαυτός απαιτεί πάντα περισσότερα. Μοιάζει σαν τον αγώνα γεμάτο αγωνία, να προσπεράσω το προπορευόμενο όχημα σε δρόμο ταχείας κυκλοφορίας. Όσους και να προσπεράσεις πάντα θα υπάρχει κάποιος μπροστά. (ανάγκη*: ενώ η πραγματική ανάγκη είναι αυτή της αποδοχής, του εαυτού και των άλλων. Ο τρόπος είναι μόνο μέσα από την επίτευξη υψηλών επιδόσεων)

Κινείται ο άνθρωπος, τι τον κινεί; Μήπως η αποφυγή του πόνου που θρέφει στα σωθικά του, η αποφυγή της οδύνης της μετριότητας; Πως τον αποφεύγει; Κάνοντας πράγματα σαν κι αυτά που προανέφερα. Εν τέλει τον αποφεύγει; Πρόσκαιρα, γιατί η χαρά της κορυφής βαστά για λίγο.Η χαρά μεταμορφώνεται, παίρνει νέα μορφή, αυτή του φόβου της απώλειας.

Αγωνιά προσπαθώντας να διατηρήσει τα κεκτημένα. Κι έπειτα δεν αργεί να επαναλάβει νέο κύκλο, αφού πάντα στην σύγκριση θα υπάρχει κάποιος προπορευόμενος.Το κίνητρο φαίνεται να είναι έξω από τον άνθρωπο, είναι η επιβεβαίωση από το περιβάλλον, η επιβεβαίωση της επάρκειάς του, η επιβεβαίωση της αξίας, η επιβεβαίωση της ίδιας της ύπαρξης.

Πως και συνέβη αυτό;

Με ποιο τρόπο δηλαδή έγινε κίνητρο η επιβεβαίωση;

Με ποιο τρόπο η υπερβολή προσπαθεί να αναπληρώσει την έλλειψη; Πως δηλαδή συστήθηκε αυτή η αντίληψη της μετριότητας για τον εαυτό, έτσι ώστε η επιβεβαίωση να γίνει το καρότο μιας ολόκληρης ζωής;

Στα μάτια του σημαντικού άλλου βρίσκεται είναι η απάντηση.

Αξίζει να αναφερθούμε στον όρο διαμεσολάβηση. Διαμεσολάβηση είναι η ενέργεια εκείνη που παρεμβαίνει ανάμεσα σε δύο, πρόσωπα, ομάδες, κράτη κτλ.

διαμεσολαβώ : παρεμβαίνω ανάμεσα

Μέχρι τώρα οδηγηθήκαμε στο συμπέρασμα ότι είναι άλλο η αντίληψη που έχουμε για τον εαυτό κι άλλο ολόκληρος εαυτός, Η αυτό-αντίληψη είναι μόνο, ένα μικρό μέρος της ύπαρξης μας.        

Έτσι ανάμεσα σε εσάς και την αντίληψη που έχετε για τον εαυτό, ποιος διαμεσολάβησε άραγε; Πότε; Που; Πως;

Ο άνθρωπος – βρέφος δεν έχει καμία αντίληψη για τον εαυτό του. Αυτή συστήνεται σιγά-σιγά, μέσω της μητρικής σχέσης, που μπορεί να είναι η μητέρα ή ο φροντιστής του βρέφους.

Τα μάτια του σημαντικού άλλου γίνονται ο καθρέφτης που το βρέφος καθρεφτίζεται, η εικόνα που θα δει σχετίζεται όχι με τα μάτια, αλλά με την ματιά. Η αίσθηση καταγράφεται στο σώμα και την λειτουργία του και συνδέεται άρρηκτα πια με την εικόνα που εσωτερικεύει και σχετίζεται με το ποιος είμαι.

Για φανταστείτε τον σημαντικό άλλο, που για λόγους ευκολίας θα λέμε μητέρα, να μην είναι διαθέσιμη για τις ανάγκες του βρέφους, για χίλιους λόγους;

Κι ας πάρουμε ως παράδειγμα κάτι «κανονικοποιημένο»

Επειδή είναι απλώς εργαζόμενη στην δουλειά, εργαζόμενη στο σπίτι, να φροντίζει κι άλλο παιδί, να οργανώνει, να καθαρίζει, να πλένει, να διαβάζει τα άλλα παιδιά, να προγραμματίζει, και να πρέπει να είναι ξεκούραστη και καλόδεχτη σε κάθε κέλευσμα του βρέφους. Το κουρασμένο βλέμμα της, το δικό της δεν αντέχω άλλο, θα είναι το σύστοιχο της εμπειρίας του βρέφους για να την αυτοεικόνα του. «Δεν με αντέχουν, είμαι φορτικός, δεν είμαι καλός, είμαι λίγος, μέτριος, κακός.

Αυτή η κακότητα, η μετριότητα θα κρυφτεί στα πιο βαθιά υπόγεια της ύπαρξης. Το κυνηγητό μόλις άρχισε, το κυνηγητό για την αποφυγή του πόνου της απόρριψης. Το κυνήγι για την ανακάλυψη του ιδανικού, της τελειότητας. Ίσως έτσι γίνει αποδεκτός. Ένα κυνήγι, που μπορεί να διαρκέσει μια ολόκληρη ζωή, και μετά πεθαίνεις.

Αν σκεφτούμε ακόμη, ότι κι η μητέρα υπήρξε βρέφος, πιθανά με παρόμοιες εμπειρίες, μπορείτε να καταλάβετε ότι προσθέτουμε κρίκους στην αλυσίδα. Εμείς είμαστε οι κρίκοι κι η αλυσίδα πλεγμένη ολόγυρά μας.

Μία μητέρα, ένας φροντιστής που δεν είναι διαθέσιμος μαθαίνει στο βρέφος που θα γίνει παιδί, ότι είναι περιττό. Αργότερα αυτό μπορεί να βιώνει τον φόβο της εγκατάλειψης λόγω της παραμέλησης των συναισθηματικών του αναγκών ως βρέφος.

Έπειτα μαθαίνει να τις παραμελεί, μαθαίνει να ακρωτηριάζεται για να μπορεί να υπάρχει ως αποδεκτό, μαθαίνει να γίνεται εξαρτημένο από την επιβεβαίωση του άλλου για να έχει αίσθηση αξίας.

Δείτε πόσο βαθύ είναι, έπειτα η συμπεριφορά της σύγκρισης για παράδειγμα, είναι απλώς φυσική συνέπεια.

Περνάει μία ολόκληρη ζωή κυνηγώντας την επιτυχία, την τελειότητα αφού βαθιά μέσα του γνωρίζει ότι δεν αξίζει και φοβάται μην κι οι άλλοι ανακαλύψουν την ένδεια, την φτώχεια του, την μετριότητά του. Από φόβο οδηγείται στην ματαιοδοξία, την κενοδοξία.

Βλέπεται;

Ο πόνος της απόρριψης πήρε άλλη μορφή πια, έγινε φόβος, φόβος για την αποτυχία.

Ο καταναγκασμός της επανάληψης για επιβεβαίωση οδηγεί στην υπερβολή, για να γεμίσει το βαθύ κενό της έλλειψης αποδοχής.

Αν, από τα λόγια που διαβάζετε βρίσκετε αυτήν την στιγμή σε αδιέξοδο, αυτό είναι καλό σημάδι.

Η επίγνωση του αδιεξόδου, δημιουργεί αφόρητα συναισθήματα, πνιγηρά κι ενδεχομένως απογοήτευσης. Πιθανά όμως και να θυμώσετε, αυτόν τον θυμό σας κρατήστε τον θα σας χρειαστεί στον δρόμο για την απελευθέρωση. Μπορεί να γίνει για λίγο, ο σύντροφός σας ώστε να περάσετε από την όχθη του φόβου για την αλλαγή, σε κείνη την όχθη της ελευθερίας. Τότε ο θυμός θα χει γίνει κατανόηση.

Είναι καθαρό έως τώρα ότι δύο μέρη, δύο θέσεις του εαυτού συγκρούονται. Ας ονομάσουμε γενικά αυτές τις δύο θέσεις, ως ανωτερότητα έναντι της κατωτερότητας.

Στην ενδοψυχική αυτή, σύγκρουση συνήθως ταυτιζόμαστε με την μία πλευρά του εαυτού μας, αυτήν που αναγνωρίζουμε ως σωστή. Την άλλη την αγνοούμε ως λαθεμένη. Και επομένως αγνοούμε την σύγκρουση, πλην όμως αυτή η ενδοψυχική σύγκρουση διαμεσολαβεί στις σχέσεις μας με τον Άλλο.

Παρεμβαίνει δηλαδή και ως μη ορατή, γίνεται το συγκρουσιακό πεδίο της σχέσης με τον Άλλον. Αγνοώντας τον τρόπο με τον οποίο σχετίζομαι, ως ανώτερος ή ως κατώτερος στη σχέση.

Η Επίγνωση των μερών του εαυτού είναι η διαδικασία μεσότητας, είναι ο δρόμος που οδηγεί στην κατάκτηση της Αρετής και την Αριστεία. Η Αριστεία είναι συνέπεια της μεσότητας κι όχι της ακρότητας. Από την ακρότητα, δεν μπορεί να καταχτηθεί η Αρετή.

Μεσότητα

Έχει γίνει, ελπίζω, ξεκάθαρο ποια είναι η έλλειψη και ποια είναι η υπερβολή. Η μεσότητα ορίζεται ως το μέσον ανάμεσα σε δύο άκρα.

Ο φιλόσοφος μας λέει ότι το μέσον βρίσκεται όταν το αντικείμενο έχει συνέχεια και διαιρετότητα. Αναφέρει στα «Ηθικά»: «Διαιρώντας κάτι που έχει για γνωρίσματά του τη συνέχεια και τη διαιρετότητα μπορούμε να έχουμε ή δύο άνισα μεταξύ τους μέρη (ένα μικρότερο και ένα μεγαλύτερο) ή δύο ίσα μέρη, και αυτό είτε σε σχέση με το ίδιο το πράγμα είτε σε σχέση προς εμάς». (1106a 6, 28-30).

Στην συνέχεια εξηγεί: «Όταν λέω “μέσον σε σχέση με το πράγμα”, εννοώ “αυτό που απέχει εξίσου από καθένα από τα δύο άκρα”· αυτό, φυσικά, είναι ένα, και το ίδιο για όλους». (1106a 6, 31-33). Παρότι δεν υπήρχε τότε η λέξη αντικειμενικότητα, την ορίζει με εξέχοντα τρόπο ως “μέσον σε σχέση με το πράγμα”

Με λίγα λόγια, το μέσον «σε σχέση με το πράγμα» είναι το ένα και μοναδικό μέσον που τίθεται αδιαπραγμάτευτα από την άλγεβρα. Είναι δηλαδή το αντικειμενικό μέσον που κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει. 

Για παράδειγμα, η μεσότητα μιας μετρήσιμης απόστασης από τα άκρα 0 έως 10 είναι προφανώς το 5. Όταν βάζουμε τραπέζι μας είναι εύκολο να μοιράσουμε το φαγητό στα πιάτα κι αυτό γιατί όλα μπορούν να είναι αντικειμενικά μετρήσιμα.

Όταν όμως μιλούμε για ανθρώπους τα πράγματα δυσκολεύουν, γιατί οι άνθρωποι δεν είναι αντικείμενα. Δεν μιλούμε για μετρήσιμα αντικείμενα.

Όταν λοιπόν, γίνεται λόγος για τους ανθρώπους, δεν νοείται η μεσότητα να υπολογιστεί με τον ίδιο τρόπο: «όταν, πάλι, λέω “μέσον σε σχέση προς εμάς”, εννοώ “αυτό που δεν είναι ούτε πάρα πολύ ούτε πολύ λίγο”, κάτι που, βέβαια, δεν είναι ούτε ένα ούτε το ίδιο για όλους». (1106a 6, 34).

Το παραπάνω είναι η πεμπτουσία των λόγων του, το “μέσον σε σχέση προς εμάς”!

Μας λέει ότι “…βέβαια, δεν είναι ούτε ένα ούτε το ίδιο για όλους», η μεσότητα δεν είναι ίδια για όλους, είναι υποκειμενική, αφού ο καθένας είναι διαφορετικός και τα άκρα του ενός είναι διαφορετικά από του άλλου. Οπότε αυτό που είναι πολύ για κάποιον, είναι λίγο για κάποιον άλλο. Και επειδή η (υποκειμενική) μεσότητα οδηγεί στην Αριστεία, η Αριστεία δεν μπορεί να είναι αντικειμενική, ίδια για όλους! Για παράδειγμα. Ας φανταστούμε έναν ευμεγέθη άντρα κι ένα παιδί. Μπορούμε ποτέ να ορίσουμε αντικειμενικά την μεσότητα ως προς την πείνα για φαγητό; Μπορούμε να πούμε αυτή η ποσότητα του φαγητού είναι η “Άριστη” ποσότητα; Αν είναι κάπου στη μέση, δεν θα είναι λίγο για τον ευμεγέθη άντρα και πολύ για το παιδί; Κι αν είναι λίγο για τον άντρα, αυτό δεν θα είναι έλλειψη; Κι αν είναι πολύ για το παιδί, αυτό δεν θα είναι υπερβολή; Υπερβολή κι έλλειψη δεν είναι προφανώς ακρότητες; Βλέπετε πως ο αντικειμενικός προσδιορισμός της μεσότητας, της “άριστης” ποσότητας μας οδηγεί στην ακρότητα που σημαίνει ότι δεν ορίζεται αντικειμενικά; Παρεκτός αν συμπεριλάβουμε τα υποκείμενα (πρόσωπα), τις ανάγκες και τους φυσικούς τους περιορισμούς; Την ανάγκη για φαγητό κι όχι το μέσον ως προς το φαγητό;

Σε πείσμα των καιρών που “αντικειμενοποιεί” τα πρόσωπα, ο Αριστοτέλης αντιστέκεται!

Για να αποφύγουμε λοιπόν αυτό το «βάσανο» της εύρεσης μεσότητας, το «βάσανο» της Αρετής, “αντικειμενοποιούνται” τα πρόσωπα, οι άνθρωποι, τα υποκείμενα, με βάση το αντικείμενο της επίδοσης των. (Δημιουργήσαμε μέσω των δογμάτων το αντικειμενικό μέσον, αυτό που μετονομάσαμε σε “κανονικότητα”, κι αλλάζοντας τις λέξεις, αλλάζουμε και τα νοήματα. Με αυτό τον τρόπο, αλλάζει και ο τρόπος της σκέψης. Δημιουργήσαμε το νέο ανθρωπότυπο, διαθέσιμο και διατεθειμένο να αυτοακρωτηριάζεται συναισθηματικά, ψυχολογικά, για να ανήκει την “κανονικότητα” που φαντάζει ως “μέσον”. Ο νέος άνθρωπος είναι βαθιά ανεπίγνωστα υποταγμένος, άβουλος, και οπωσδήποτε εξαρτημένος. Από τον καταναλωτισμό, για παράδειγμα! Μια κοινωνία καταναλωτική οπωσδήποτε βρίσκεται στο άκρο της υπερβολής, καθιστώντας άλλες κοινωνίες να ζουν στην ένδεια και οπωσδήποτε στην έλλειψη. Αυτές οι ακρότητες δεν θα οδηγήσουν ποτέ, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, στην μεσότητα, την Αρετή, και εν τέλει την ευμάρεια της Πόλης, της κοινωνίας όλων των πολιτών.) Ταυτίζουμε δηλαδή την Αριστεία με το αντικείμενο της επίδοσης. Με τρόπο που η επίδοση μπορεί να γίνεται αυτοσκοπός, τότε η “κακώς” εννοούμενη “Αριστεία” είναι ακρότητα και ποτέ μεσότητα. Κι όπως λέει ο φιλόσοφος, από την ακρότητα ποτέ δεν μπορούμε να οδηγηθούμε στην Αριστεία. Δείτε για παράδειγμα τι γίνεται στην εκπαίδευση και στις κάθε λογής αξιολογήσεις. Για να καταλήξουμε, αυτός είναι ο καλός, κι άλλος ο κακός. Αυτή η απλοποίηση είναι ακρότητα.

Δυστυχώς λοιπόν, ακριβώς επειδή έχουμε ταυτίσει την επίδοση με την αξία, τροφοδοτούμε τον αέναο κύκλο της ενδοψυχικής σύγκρουσης σε ατομικό επίπεδο, αλλά και σε κοινωνικό, κι αναφέρομαι στις τυφλές συγκρούσεις, τον διχασμό και τον κοινωνικό αυτοματισμό που βιώνουμε καθημερινά.

Η διαπίστωση ότι το «μέσον σε σχέση προς εμάς δεν είναι ούτε ένα ούτε το ίδιο για όλους» είναι η απόδειξη της υποκειμενικότητας του μέσου, το οποίο και αρμόζει όταν μιλάμε για ανθρώπους και θεωρίες!

Αντικειμενικότητα – Υποκειμενικότητα

Όταν ο Αριστοτέλης μιλά λέγοντας «μέσον σε σχέση προς εμάς δεν είναι ούτε ένα ούτε το ίδιο για όλους» μιλά για την μεσότητα ως υποκειμενική, και επομένως την Αριστεία, αφού η μεσότητα οδηγεί στην Αριστεία!

Την μεσότητα των αντικειμένων, ως «μέσον σε σχέση με το πράγμα» αντικειμενική. ‘Ιδια για όλους. Το μέσον του 10 είναι το 5. Είναι προφανώς παράλογο, να κρίνουμε με αντικειμενικό κριτήριο «το μέσον ως προς τα πράγματα» τον άνθρωπο, να κρίνουμε τον άνθρωπο δηλαδή ως πράγμα!

Παρενθετικά εδώ θέλω να αναφέρω ότι η μεσότητα καταστρατηγήθηκε ως έννοια από λογής λογής ηθικοπλαστικά δόγματα. Ο φιλόσοφος παρακάτω, διαψεύδει εκείνους τους ερμηνευτές του πουριτανισμού, και για μια ακόμη φορά καταδεικνύει τη σημασία των συναισθημάτων για την κατάκτηση της αρετής, όπως έχουν δοθεί από τη φύση, ενώ η αρετή αφορά τη δυνατότητα του ανθρώπου να τα ενσωματώσει, να τα συμπεριλάβει θέτοντάς τα στα όρια της μεσότητας «…κανένας δε μας επαινεί ούτε μας ψέγει κατά τα πάθη» (1105b 5, 35-36) και συνεχίζει «ούτε οι αρετές ούτε οι κακίες είναι πάθη, αφού κανένας δε μας λέει καλούς ή κακούς κατά τα πάθη» (1105b 5, 32-34).

Δεν είμαστε κακοί κι ούτε καλοί είμαστε, επειδή νιώθουμε όπως νιώθουμε.

 «Παραδείγματος χάριν μπορεί κανείς να φοβηθεί ή να δείξει θάρρος, να επιθυμήσει, να οργισθεί ή να σπλαχνιστεί, γενικά να νιώσει ευχαρίστηση ή δυσαρέσκεια, και σε μεγαλύτερο και σε μικρότερο βαθμό, και ούτε το ένα ούτε το άλλο από τα δύο αυτά είναι καλό». (1106b 6, 20-23).

Συμπερασματικά από όλα τα μέχρι τώρα λεχθέντα, με ασφάλεια μπορούμε να πούμε ότι η μεσότητα αφορά στο καλό και οι ακρότητες στο κακό. Τα συναισθήματα (πάθη) είναι φυσικά κι ανθρώπινα, και κανένας δεν μας ψέγει κι ούτε μας επαινεί για αυτά. Όταν κάποιος στερείται των συναισθημάτων βρίσκεται στο σημείο της έλλειψης. Κι όταν κάποιος άλλος βιώνει τα συναισθήματα με μεγάλη ένταση βρίσκεται στο σημείο της υπερβολής. Κανείς όμως δεν πρέπει να κρίνει τους ανθρώπους για αυτά που νιώθουν, παρά για αυτά που κάνουν. Αυτό που κρίνεται λοιπόν είναι η συμπεριφορά. Ο άνθρωπος που βρίσκεται στην διαδικασία της μεσότητας, μπορεί να σπλαχνισθεί και να οργιστεί το ίδιο. Οφείλει ωστόσο να έχει επίγνωση των άκρων του, να τα συμπεριλάβει και να τα εντάξει στο πλαίσιο της μεσότητας. Π.χ. Καταλαβαίνω ότι νοιάζεσαι για μένα και θυμώνω όταν σε ακούω να μου λες τι να κάνω. Πχ. Ο τρόπος σου δεν είναι βοηθητικός για μένα κι ας έχεις πρόθεση να με βοηθήσεις.

Η συμπερίληψη, ο συγκερασμός των εσωτερικών αντιθέσεων προϋποθέτει την επίγνωση τους, για να μπορούν να συνθέσουν την μεσότητα.

Ο Σταγειρίτης φιλόσοφος λέει: «να τα αισθανθεί […] όλα αυτά τη στιγμή που πρέπει, σε σχέσει με τα πράγματα που πρέπει, σε σχέσει με τους ανθρώπους που πρέπει, για το λόγο που πρέπει και με τον τρόπο που πρέπει, αυτό είναι κατά κάποιον τρόπο, το μέσον και το άριστο – αυτό το δεύτερο έχει, βέβαια, άμεση σχέση με την αρετή». (1106b 6, 23-25). «Όμοια και στις πράξεις υπάρχει υπερβολή, έλλειψη και μέσον – η αρετή αναφέρεται στα πάθη και στις πράξεις». (1106b 6, 25-27).

Αυτό είναι κατά κάποιον τρόπο, το μέσον. Το μέσον δεν είναι σταθερό, αμετακίνητο κι ορισμένο αφ’ εαυτού. Είναι διαρκώς σε σχέση με, τον άνθρωπο, το πράγμα, την περίσταση, τον τρόπο, που πρέπει. Κι εδώ το πρέπει, οπωσδήποτε δεν αναφέρεται σε κάποιους κανόνες καθωσπρεπισμού αλλά κατά το δέον, που σημαίνει το χρειαζούμενο, το αναγκαίο, το κατάλληλο για την περίσταση!

Η δεοντολογική συμπεριφορά είναι συνυφασμένη με το κοινωνικό, ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται, αλλιώς γίνεται ένα κακέκτυπο, μία κακή απομίμηση που προσπαθεί να μοιάσει σε κάποιο πρότυπο. Κίβδηλη ευγένεια, ας πούμε, απέναντι σε έναν άνθρωπο ή μια κατάσταση που δεν αρμόζει!

Έτσι λοιπόν, δεν μιλούμε για τον κίβδηλο καθωσπρεπισμό που οδηγεί στον ψυχολογικό ακρωτηριασμό των ανθρώπων. Να νιώθουν και να φέρονται με έναν καταναγκαστικό τρόπο ανεξάρτητα από τις συνθήκες οποίες βρίσκονται, αυτό είναι ακρότητα. Δεν μιλούμε για ένα είδος υποταγής της συμπεριφοράς σε νόρμες που απονεκρώνουν τον άνθρωπο από την φύση των συναισθημάτων του. Όταν κάποιος αδικείται, προφανώς και κατάφωρα, η οργή του είναι το μέσον. Όταν κάποιος αντιλαμβάνεται μια κοινωνική αντίληψη που κατά την γνώμη του είναι εσφαλμένη έχει ως κι η υποχρέωση ως πολίτης να την καταδείξει, κι οφείλει ακόμη να αγωνιστεί για την ανατροπή της! Αυτό είναι σωστό και μέσον!

Κατόπιν όλων αυτών ο Αριστοτέλης παραθέτει τον τελικό ορισμό της αρετής, «Η αρετή λοιπόν είναι μια έξη, που α) επιλέγεται ελεύθερα από το άτομο, β) βρίσκεται στο μέσον, στο μέσον όμως το “σε σχέση προς εμάς”· το μέσον αυτό καθορίζεται από τη λογική – πιο συγκεκριμένα, από τη λογική, πιστεύω, που καθορίζει ο φρόνιμος άνθρωπος». (1106b 6, 40 και 1107a 6, 1-2).

Κλείνοντας θέλω να ενσταλάξω την ελπίδα, να σας πω δεν είστε κακοί, μήτε καλοί είστε, είστε απλά άνθρωποι. Κι αν αναρωτιέστε πως θα βαδίσετε στον δρόμο της μεσότητας κι αν σας φαντάζει όλο τούτο ακατόρθωτο, σας ενθαρρύνω να ανακαλύψετε την διαδικασία της ψυχοθεραπείας, κι αν με ρωτάτε πως θα γίνουν όλα αυτά; Ειλικρινά σας λέω, πολλά μπορούμε να πούμε, στα αλήθεια όμως ποτέ δεν μπορώ να σας πω με ακρίβεια, πως.

Γνωρίζω ωστόσο και έχω βαθιά πεποίθηση από την εμπειρία με τους ανθρώπους ότι γίνεται.  Θα κλείσω λοιπόν, με μία φράση του Γαλιλαίου «…κι όμως γυρίζει».

ένα απόσπασμα από τον “κήπο του Προφήτη” του αξεπέραστου Χαλίλ Γκιμπράν

Μερικοί από εσάς λέγουν, “Η χαρά είναι ανώτερη από τη λύπη” κι άλλοι λένε , “Όχι η λύπη είναι ανώτερη”.

Αλλά εγώ σας λέω , τα δύο αυτά είναι αχώριστα.

Έρχονται πάντα μαζί, κι όταν το ένα κάθεται μόνο του δίπλα σου στο τραπέζι, θυμήσου ότι το άλλο κοιμάται στο κρεββάτι σου.

Πραγματικά , ταλαντεύεστε σαν τους δίσκους της ζυγαριάς ανάμεσα στη λύπη σας και στη χαρά σας .

Και μόνο όταν είστε άδειοι από κάθε φορτίο , είστε ήρεμοι και ισορροπημένοι.

Αριστοτέλης: «Ηθικά Νικομάχεια»

Άρθρο του Θανάση Μπαντέ «Ο Αριστοτέλης, η μεσότητα και ο τελικός ορισμός της αρετής» http://eranistis.net/wordpress

Gestalt: Η απελευθέρωση από την οδύνη της μετριότητας. Συνέντευξη του Παύλου Κουτρουφίνη στον Γιώργο Μουργή

Το Σαββατοκύριακο 16-17 Νοέμβρη πραγματοποιείται στο Ναύπλιο η 2η Διημερίδα ψυχοθεραπευτών στην αίθουσα του Βουλευτικού, με Θέμα «Αναζητώντας τον Ιδανικό Εαυτό», με ελεύθερη είσοδο για όσους και όσες ενδιαφέρονται, ενώ θα λειτουργήσουν και βιωματικά εργαστήρια σε κλειστές ομάδες με γενικό τίτλο «εγώ κι ο άλλος». Ο Γιώργος Μουργής εκ μέρους του TPP είχε τη χαρά να συνομιλήσει με τον ψυχοθεραπευτή και διοργανωτή αυτής της  2ης Διημερίδας Gestalt, Παύλο Κουτρουφίνη  για να διερευνήσει και να παρουσιάσει την ψυχοθεραπευτική προσέγγιση της  Gestalt.

https://thepressproject.gr/gestalt-i-apeleftherosi-apo-tin-odyni-tis-metriotitas-synentefxi-tou-pavlou-koutroufini-ston-giorgo-mourgi/?fbclid=IwAR1GDR3wriC1i8naP4myyl5oY2YFT1hGxBc8NHX1ATxkLf1wH3PH8pgpPzM

Η λέξη Gestalt δεν σημαίνει κάτι, χρησιμοποιείται για να πει πως κάτι είναι μια μορφή, ή ένα ολόκληρο. Η Gestalt δεν είναι μόνο μια ψυχοθεραπευτική προσέγγιση είναι τρόπος να ζεις, είναι δηλαδή στάση ζωής. Προσέγγιση είναι ο τρόπος που κάθε θεραπευτής έχει εκπαιδευτεί να σχετίζεται με τον θεραπευόμενό του, με στόχο την θεραπεία.

H ψυχοθεραπεία Gestalt είναι εμπνευσμένη από τον υπαρξισμό και τα κοινωνικά κινήματα που αναπτύχθηκαν κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες του 20ου αιώνα. Η αποξένωση, η απομόνωση, οι θεμελιώδεις αντιθέσεις ακόμη και ανάμεσα στη λογική και το συναίσθημα, η υπερβολή του καταναλωτισμού, ο εγκλωβισμός σε ένα σύστημα που αποθεώνει την ύλη και παρακάμπτει τον άνθρωπο οδήγησαν στην αναγκαιότητα της συγκρότησης μια θεραπευτικής προσέγγισης που στηρίζεται στη θεραπευτική σχέση, με ένα θεραπευτή παρόντα και συμμέτοχο στη διαδικασία.

Λαμβάνοντας, μάλιστα, υπόψη το «εδώ και τώρα» του θεραπευόμενου, δίνει έμφαση στην κατανόηση της άμεσης εμπειρίας μέσω του βιώματος των συναισθημάτων. Η επίγνωση βοηθά στην απομάκρυνση του ρόλου και της μάσκας της καθημερινότητας ώστε να έρθει ο θεραπευόμενος σε επαφή με τις πραγματικές ανάγκες του και τον πραγματικό του εαυτό.

Ο Περλς Χέφερλάιν και ο Πωλ Γκούντμαν είναι οι ιδρυτές της. Η δήλωση της Λώρας Περλς ότι η ψυχοθεραπεία είναι πράξη πολιτική, έρχεται σε αντίστιξη με την ψυχιατρικοποίηση της εποχής μας. Κατατάσσεται ανάμεσα στις λεγόμενες ανθρωπιστικές προσεγγίσεις. Είναι ανθρωπιστική γιατί εστιάζει στον άνθρωπο κι όχι στο σύμπτωμα. Αντιμετωπίζει το σύμπτωμα ως φυσική συνέπεια της προσαρμογής του ανθρώπου στο δυσμενές περιβάλλον που αυτός αναπτύχθηκε κάποτε, στις συνθήκες δηλαδή.

Πιστεύει βαθιά ότι ο κάθε άνθρωπος με τις δυνατότητες που έχει μπορεί να βρει τις λύσεις στα προβλήματά του. Είναι ολιστική αφού αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως Ένα ολόκληρο που είναι πολυδιασπασμένο, χωρίς να το γνωρίζει, και βιώνει διαρκείς εσωτερικές συγκρούσεις ως συνέπεια των διασπάσεών του. Βέβαια η διαφορά της με τις παραδοσιακές προσεγγίσεις της ψυχανάλυσης και του συμπεριφορισμού ήταν δομική, αφού το Πεδίο (κοινωνικό – πολιτικό – οικολογικό ) έχει δεσπόζουσα θέση στη θεωρία της, σε αντίθεση με την εξατομίκευση του προβληματικού, που τεχνηέντως από παντού, σήμερα επιχειρείται. Βρίσκεται στον αντίποδα της Νευτώνειας λογικής της γραμμικότητας αιτίου-αποτελέσματος και του ντετερμινισμού.

Επαληθεύεται σήμερα από την Σύγχρονη Φυσική των κβάντων, όταν ισχυρίζεται πως μια μικρή αλλαγή μπορεί να επιφέρει δραματικές αλλαγές σε όλο το σύστημα, είτε πρόκειται για τον οργανισμό – άνθρωπο, είτε για τον οργανισμό – κοινωνία. Στηρίζεται στο Εδώ και Τώρα, χωρίς να ψάχνεται άσκοπα στο εκεί και το τότε, παρά μόνο στο πώς αυτό που συνέβη τότε έρχεται ως μορφή στο εδώ και τώρα, εστιάζοντας στην επίγνωση.

Τέλος έχει σχεσιακή διάσταση, αφού στόχος είναι να αναπτυχθεί ο υπαρξιακός διάλογος, ως Εγώ και Εσύ πέρα από τους εξουσιαστικούς ρόλους του θεραπευτή με τον θεραπευόμενο, για αυτό άλλωστε εμείς οι Gestalt, δεν αποκαλούμε ποτέ τους θεραπευόμενους, ασθενείς.

Με λίγα λόγια ο Gestalt θεραπευτής δεν θεραπεύει τον θεραπευόμενο, η θεραπεία είναι αυτό που συμβαίνει ανάμεσα και αγγίζει και τους δύο!

Το Σαββατοκύριακο 16-17 Νοέμβρη πραγματοποιείται στο Ναύπλιο η 2η Διημερίδα ψυχοθεραπευτών στην αίθουσα του Βουλευτικού, με Θέμα «Αναζητώντας τον Ιδανικό Εαυτό», με ελεύθερη είσοδο για όσους και όσες ενδιαφέρονται ενώ θα λειτουργήσουν και βιωματικά εργαστήρια σε κλειστές ομάδες με γενικό τίτλο «εγώ κι ο άλλος».

Το ΤΡΡ είχε τη χαρά να συνομιλήσει με τον ψυχοθεραπευτή και διοργανωτή αυτής της  2ης Διημερίδας Gestalt, Παύλο Κουτρουφίνη  για να διερευνήσει και να παρουσιάσει την ψυχοθεραπευτική προσέγγιση της  Gestalt.

Πείτε μας τι άφορα αυτή η πρωτοβουλία σας και ποιος ο σκοπός της διημερίδας στο Ναύπλιο;

Η πρωτοβουλία μας αυτή αφορά εθελοντική δράση ομάδας ψυχοθεραπευτών Gestalt που αποτελείται από δώδεκα και πλέον, συναδέλφους από διαφορετικές πόλεις της χώρας μας.

Ο σκοπός μας είναι αλληλεπίδραση με τις κοινωνίες των επαρχιακών πόλεων προκειμένου να αίρονται οι δυσκολίες (στερεότυπα) των ανθρώπων που χρειάζονται να απευθυνθούν σε ειδικό είτε σε δομή ψυχικής υγείας. Είναι κοινότοπη διαπίστωση πια ότι οι τυφλές, άκαρπες και ψυχοφθόρες συγκρούσεις γονιών – εφήβων, δασκάλων-μαθητών, μελών του ζευγαριού, είτε δια-προσωπικές είτε δια-συλλογικές, είναι μέρος της καθημερινότητας όλων μας. Λαμβάνοντας υπόψη τις κοινωνικές ψυχο-πιεστικές συνθήκες και τις συνέπειες που όλοι βιώνουμε, γίνεται αναγκαίο περισσότερο από ποτέ, να μπορούμε να ακούσουμε ο ένας τον άλλον, με τρόπο βιωματικό παρά θεωρητικό.

Η Gestalt είναι μία ψυχοθεραπευτική προσέγγιση, πείτε μας δυο λόγια, τι είναι Gestalt, τι είναι αυτή η προσέγγιση;

Προσέγγιση είναι ο τρόπος που σχετίζεται ο θεραπευτής με τον θεραπευόμενο με σκοπό την θεραπεία, και λαμβάνει για αυτό ειδική βιωματική πολύχρονη εκπαίδευση. Η Gestalt ανήκει στις ανθρωπιστικές προσεγγίσεις, στηρίζεται στον διάλογο, στην παρούσα εμπειρία εδώ και τώρα, τη φαινομενολογία, και χρησιμοποιεί το πείραμα με στόχο την επίγνωση των μερών του εαυτού του θεραπευόμενου, ώστε εκείνος να βιώσει τον εαυτό του ως ένα ολόκληρο.

Τι σας κινητοποιεί για να οργανώνετε τέτοιες εκδηλώσεις;

Η προηγούμενη διημερίδα που πήγε καλά, λειτούργησε ως υπόστρωμα ενθάρρυνσης για την επόμενη. Η ανάγκη της κοινωνίας δημιουργεί τις μορφές, εμείς την αφουγκραζόμαστε και την υλοποιούμε μαζί με την κοινωνία. Βέβαια θαρρούμε ότι έχουμε χρέος να έλθουμε σε επαφή με την κοινωνία για να μπολιάσουμε και να μπολιαστούμε. Εξάλλου, οι διημερίδες που οργανώνουμε απευθύνονται όχι μόνο σε ειδικούς, αλλά στο ευρύ κοινό. Με την στήριξη του Δήμου, η είσοδος είναι ελεύθερη για όλους!

Μιλάτε στον πληθυντικό, ποιοι είναι μαζί σας;

Οπωσδήποτε ένας κούκος δεν φέρνει την Άνοιξη. Είχα την ιδέα, τη μοιράστηκα με συναδέλφους και πολλοί από αυτούς, φέτος φτάσαμε αισίως τους 14, ανταποκρίθηκαν άμεσα. Απευθυνθήκαμε στον Δήμο Ναυπλίου όπως και πέρυσι και με την αρωγή του η διημερίδα θα είναι γεγονός στις 16/17 Νοέμβρη.

«Αναζητώντας τον Ιδανικό Εαυτό», λοιπόν, θα τον βρούμε;

Όχι!

Περίμενα κάτι περισσότερο… γιατί όχι;

Κάθε στιγμή που θαρρεί κάποιος ότι άγγιξε το ιδανικό, συμβαίνουν πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Η φαντασιώδης επιθυμία για τελειότητα βάζει τον πήχη, πολλές φορές, πάνω από την πραγματικότητα, με συνέπεια στην πραγματική ζωή ο άνθρωπος να περνά κάτω από τον πήχη που η φαντασία του έθεσε. Επομένως είναι αναγκασμένος να κυνηγά την σκιά του, ασθμαίνοντας, γεμάτος άγχος, απογοήτευση, κριτική, θυμό, λύπη και ενδεχομένως απομόνωση και μοναξιά.

Η φαντασία μας τα φταίει, που τα έπλασε όπως ήθελε αυτή;

Έτσι φαίνεται. Ωστόσο κάθε φαινόμενο δεν συμβαίνει εν κενώ. Συμβαίνει μέσα σε κάτι, σε ένα ευρύ δίκτυο (οικογένεια, σχολείο, εργασία, σχέση, κοινωνία) συνδεδεμένο με «κλωστές» μη ορατές με πρώτη ματιά. Για παράδειγμα οι προσδοκίες των γονέων, τα κοινωνικά πρότυπα του επιτυχημένου άνδρα, ή της «ωραίας» γυναίκας, τα συστήματα αξιολόγησης στα σχολεία που αξιολογούν την επίδοση, και μία σειρά άλλα τροφοδοτούν τη φαντασία στον αγώνα του πεινασμένου ανθρώπου για επιβεβαίωση και αποδοχή, φαντάζονται κι όχι άδικα ότι η αποδοχή θα έλθει μέσω της επιτυχίας. Είναι μάταιος αγώνας, η τράπουλα είναι εξ αρχής «σημαδεμένη».

Είναι κακό κάποιος να θέλει να αριστεύσει;

Όχι, δεν είναι κακό. Μάλιστα πρέπει να είναι σκοπός, για να δώσει νόημα σε κάτι που στερείται παντελώς νοήματος, της ζωής! Ωστόσο η αριστεία στις μέρες μας είναι ταυτισμένη με την επίδοση, αυτή η γνωστική διαστρέβλωση είναι αιτία δεινών. Ο Αριστοτέλης μάς λέει ότι η μεσότητα οδηγεί στην αρετή και είναι σύμφυτη με την αριστεία. Η μεσότητα βρίσκεται στην μέση δύο άκρων, της έλλειψης και της υπερβολής, λανθασμένα ίσως και υστερόβουλα, η μεσότητα εννοείται ως μετριότητα. Δεν είναι όμως έτσι. Για παράδειγμα η εσφαλμένως νοούμενη αριστεία που ταυτίζεται με την επίδοση, κάνει την επίδοση αυτοσκοπό και η «αριστεία» δεν είναι πια μεσότητα, είναι υπερβολή γίνεται δηλαδή άκρο. Κατά τα «Δυτικά» πρότυπα, ο πρώτος είναι πρώτος και ο δεύτερος τίποτα!

Τώρα μπαίνω στον πειρασμό να ζητήσω να σχολιάσετε την πολιτική θεωρία των δύο άκρων… και κάποια στιγμή δεν θα ρθει η ώρα να πάρεις θέση με ένα ΝΑΙ ή ένα ΟΧΙ; Η μεσότητα πάει περίπατο;

Ο καθένας βλέπει με τα μάτια που έχει, αυτό είναι αναπόδραστο. Δεν είμαι ερμηνευτής του φιλοσόφου, ωστόσο είμαι αναγκασμένος να αντιληφθώ μέσω των αισθήσεων και της λογικής μου, αυτό που λέμε πραγματικότητα. Όταν μιλάμε για ανθρώπους ή για θεωρίες, αυτό που περιγράφουμε δεν είναι ποτέ η πραγματικότητα, είναι η αντίληψη που έχουμε εμείς για αυτήν. Σας απάντησα;

Όχι.

Ποιος ορίζει τα άκρα; Ποιος ορίζει τη μέση; Ποιος εξυπηρετείται; Και κάτι ακόμα, κάθε ΝΑΙ ή κάθε ΟΧΙ εμπεριέχει ταυτόχρονα το αντίθετό του. Όταν για παράδειγμα λέτε ΟΧΙ σε κάτι ταυτόχρονα λέτε ΝΑΙ σε κάτι άλλο, έχει μεγάλη σημασία να το γνωρίζουμε αυτό.  Η μεσότητα δεν είναι μία σταθερή αντικειμενική κατάσταση, για μένα, είναι περισσότερη μία δυναμική διαδικασία διαρκούς εξερεύνησης των ενδοψυχικών και περιβαλλοντικών συνθηκών, ταυτόχρονα. Επομένως η μεσότητα στην περίπτωση της πολιτικής θεωρίας των δύο άκρων είναι μία επινόηση για τη χειραγώγηση και την απονέκρωση. Όλα πολώνονται, αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, οι πολώσεις, οι συγκρούσεις δισεκατομμυρίων χρόνων δημιούργησαν τον κόσμο όπως τον ξέρουμε. Είναι φυσική διαδικασία για να παραχθεί μία νέα, ολόκληρη μορφή. Οι τυφλές πολώσεις στην κοινωνία μας υποδαυλίζονται με τέτοιον τρόπο ώστε αυτές να συντηρούν εκείνους που κερδίζουν από αυτές, είναι οι ίδιοι που τις υποδαυλίζουν.

Διαίρει και βασίλευε, ας πούμε;

Ακριβώς. Ωστόσο αυτές οι διαιρέσεις συμβαίνουν και ενδοψυχικά στον άνθρωπο. Ο ίδιος ο άνθρωπος γίνεται πότε αφέντης και πότε δούλος. Εαυτός ως Αφέντης με κριτική και αυτοκατηγορία και Εαυτός ως δούλος με απώθηση την θέλγητρων, των επιθυμιών, των αναγκών, προς εξυπηρέτηση του Αφέντη.

Η «επανάσταση» δηλαδή πρέπει να γίνει μέσα στον Άνθρωπο;

Το πρόβλημα των επαναστάσεων δεν είναι το πριν, είναι το μετά. Συνήθως τα πράγματα παίρνουν ανεπιθύμητη μορφή σε σχέση με τους αρχικούς στόχους. Λείπει η μεσότητα, η επίγνωση της ενδοψυχικής σύγκρουσης, επομένως κι η ενσωμάτωση στον οργανισμό των αντιθέσεων που θα οδηγήσει σε μία νέα αυτορρύθμιση, σε μία νέα μορφή. Για παράδειγμα κάποιος που επαναστατεί ως δούλος δεν γνωρίζει ότι την ίδια στιγμή φέρεται ως αφέντης. Κι αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, κακό είναι ότι δεν το γνωρίζει. Έτσι, η απουσία επίγνωσης θα γίνει εξουσία και πάλι, κι ας έχει άλλο πρόσωπο.

Τελικά, αναζητώντας το Ιδανικό στην συζήτησή μας ανακαλύπτουμε τη μεσότητα. Πόσο εύκολο είναι άραγε;

Είναι διαφορετικό να μιλάμε για τα αντικείμενα από ότι για ανθρώπους, και θεωρίες. Το ένα είναι αντικειμενικό το άλλο υποκειμενικό. Για παράδειγμα η μεσότητα μιας μετρήσιμης απόστασης από τα άκρα 1 έως 10 είναι προφανώς το 5. Όταν βάζουμε τραπέζι μάς είναι εύκολο να μοιράσουμε το φαγητό στα πιάτα κι αυτό γιατί όλα μπορούν να είναι αντικειμενικά μετρήσιμα. Όταν όμως μιλούμε για ανθρώπους, τα πράγματα δυσκολεύουν, γιατί δεν μιλούμε για μετρήσιμα αντικείμενα, οπότε κάθε εκτίμηση είναι μόνο υποκειμενική. Έτσι, για να αποφύγουμε αυτό το βάσανο αντικειμενοποιούμε τα υποκείμενα, με βάση το αντικείμενο της επίδοσης. Αυτός είναι ο καλός, κι άλλος ο κακός. Με το παράδειγμα αυτό, λέω πράγματι δεν είναι εύκολο. Οι απλοποιήσεις οδηγούν σε ακρότητες.

Η μεσότητα ως θεωρία δεν οδηγεί σε ηθικοπλαστικά μονοπάτια, πώς πρέπει να είμαστε και πώς δεν πρέπει;

Το κάθε τι μπορεί να οδηγηθεί σε όποιο μονοπάτι ο καθένας στοχεύει, δίνοντας τις ερμηνείες που τον εξυπηρετούν για να φτάσει στον αρχικό του στόχο. Ακόμη κι αν πρόκειται για καταστρατήγηση των εννοιών που υποτίθεται ότι εκπροσωπεί.

Σας ευχαριστούμε για την κουβέντα μας, καλή επιτυχία.

Σας ευχαριστώ κι εγώ με τη σειρά μου για το ενδιαφέρον του ΤΡΡ. Εύχομαι να αντεπεξέλθετε στις δύσκολες συνθήκες, συνεχίζοντας το έργο για ανεξάρτητη, αδέσμευτη και ακηδεμόνευτη δημοσιογραφική ενημέρωση.

Ολόκληρο το πρόγραμμα της 2ης Διημερίδας ψυχοθεραπευτών Gestalt στην αίθουσα του Βουλευτικού στο Ναύπλιο, με Θέμα «Αναζητώντας τον Ιδανικό Εαυτό», με ελεύθερη είσοδο στις 16 και 17 Νοέμβρη 2019, μπορείτε να το δείτε εδώ: 2η Διημερίδα ψυχοθεραπευτών Gestalt 16-17/11

Φαινομενολογία της συνείδησης

Το Πεδίο είναι παρών. Εκδηλώνεται σε μία καθαρή μορφή από την επίγνωση της ανάγκης που δημιουργείται (η ανάγκη) από την συνεχή κίνηση εντός του. (Ενώ το ίδιο παραμένει Ακίνητο*)

* Ακίνητο πεδίο. Τα πάντα ρέουν, ωστόσο ρέουν πάντα. Η φύση του Πεδίου είναι η διαρκής ροή, η εναλλαγή των μορφών. Το γεγονός ότι τα πάντα ρέουν δεν αλλάζει, ρέουν πάντα! Συνήθως εστιάζουμε στις μορφές που διαδέχονται η μία την άλλη, εδώ εστιάζουμε στην διαδικασία της διαδοχής που μένει πάντα σταθερή και επομένως ακίνητη! Το Είναι του Πεδίου είναι το διαρκές γίγνεσθαι. Η διαδικασία της αλλαγής δεν αλλάζει. Για παράδειγμα σκεφτείτε πως, και πόσο, μέσα στην διάρκεια του χρόνου αλλάζετε, ήσασταν νήπιο, παιδί, έφηβος, ενήλικας, όμως όταν αναφέρεστε σε εσάς νοείται πάντα τον ίδιο άνθρωπο!

Η αντίληψη του ανθρώπου για τον κόσμο δημιουργεί την αίσθηση του ξεχωριστού. Είμαστε αναγκασμένοι να παρατηρούμε τα φαινόμενα μέσω της αντίληψης έτσι που ερχόμαστε σε επαφή με τον φαινόμενο κόσμο ως αυτός να είναι και εμείς να είμαστε ξεχωριστοί. Τα φαινόμενα που έχουν επαναληπτικότητα (μοτίβα) μας κάνει να σκεφτόμαστε ότι αυτά διέπονται από νόμους.

Αν, εν τω μεταξύ, παρατηρείτε μοτίβα στην συμπεριφορά σας, επαναληψιμότητα προβλέψιμη στα συναισθήματά σας, αναρωτηθείτε μαζί μου για τούτο το επαναληπτικό φαινόμενο ποιος «νόμος» καθορίζει το φαινόμενο του μοτίβου της συμπεριφοράς μου;

Τολμήστε λίγο περισσότερο και διατυπώστε το έτσι: Ποιος ανεπίγνωστος σε εμένα «νόμος» με ορίζει με τρόπο προβλέψιμο;

Δεν μπορούμε μέσα από τα εργαλεία της αντίληψης να έρθουμε σε επαφή με τους νόμους παρά μόνο με τα αποτελέσματά τους, δηλαδή τα φαινόμενα. Γιατί αν υποθετικά μπορούσαμε να είμαστε σε επαφή με τους νόμους που ορίζουν τα φαινόμενα, η αλληλεπίδραση μας θα επηρέαζε τα φαινόμενα με τρόπο που θα μπορούσαμε να τα καθορίσουμε.

Η αλληλεπίδρασή μας με τα φαινόμενα συμβαίνει, με αποτέλεσμα να δημιουργεί ένα νέο φαινόμενο. Ο νόμος ωστόσο παραμένει αναλλοίωτος.

Η παρατήρηση των αλληλεπιδραστικών σχέσεων των φαινομένων μεταξύ τους μας οδηγεί στην κατανόηση του νόμου με τρόπο που μπορούμε να καταλάβουμε και όριο αυτήν την ίδια την κατανόηση.

Συνειδητοποιώντας διαρκώς πως ο νόμος είναι μια λειτουργία πολυπαραγοντική και ασύλληπτη στην ολότητά του! Αφού κάθε φορά «ανακαλύπτουμε» κάτι που πριν δεν είχαμε παρατηρήσει.

Παραδείγματος χάριν, το φαινόμενο του θερμοκηπίου έχει προκύψει από πολλούς παράγοντες, ένας από τους οποίους είναι ο τρόπος της στρεβλής καπιταλιστικής ανάπτυξης του αλαζονικού ανθρώπινου παράγοντα, της κυριαρχίας του στην φύση. Η φύση απαντά με το φαινόμενο του θερμοκηπίου, αυτό με την σειρά του δημιουργεί κοινωνικά φαινόμενα, όπου λόγω λειψυδρίας και πλημμυρών στα μέρη του πλανήτη, παρατηρούμε μεταναστεύσεις πληθυσμών, εστίες πολεμικών συγκρούσεων και πάει λέγοντας. Οι μορφές των φαινομένων εναλλάσσονται, φυσικά, κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά, κάθε παρέμβαση έχει αντίκτυπο, πολλές φορές απροσμέτρητο! Είμαστε σε επαφή με τα φαινόμενα αλληλεπιδρούμε επηρεάζοντας τα, ωστόσο ο νόμος που τα ορίζει, αυτή η πολυπαραγοντική δικτυωμένη λειτουργία δεν βρίσκεται στην επίγνωσή μας. Κάθε φαινόμενο μπορεί να ιδωθεί και ως μία μορφή, που συμπυκνώνει στο σχήμα της την ανεπίγνωστη σε εμάς λειτουργία.

Ενώ οι περιορισμένες αισθήσεις μας προσφέρουν μοντέλα της πραγματικότητας εμείς θεωρούμε τούτα τα μοντέλα πραγματικότητα. Για παράδειγμα ενώ βλέπεις την ανατολή του ηλίου και είσαι σίγουρος πως συμβαίνει πραγματικά αυτή την στιγμή, γνωρίζουμε ότι αυτό δεν ισχύει. Αυτό που ισχύει είναι ότι εξαιτίας της καμπυλότητας και του φαινομένου της αντανάκλασης αυτό βλέπουμε έχει ήδη συμβεί πριν από περίπου οκτώ λεπτά. (‘Οσο χρόνο διαρκεί το φως του άστρου να διανύσει την απόσταση από τον ήλιο έως το μάτι μας).

Κάθε σκέψη και κάθε συναίσθημα διαρκώς επιβεβαιώνουν τον αισθητό κόσμο με τρόπο που γνωρίζουμε ξανά και ξανά αυτό που ήδη ξέρουμε. Επομένως δεν μπορούμε να γνωρίσουμε τίποτα καινούργιο αν πρώτα δεν αμφισβητήσουμε την ίδια την διαδικασία της αντίληψης. Διαδικασία που μας δίνει την δυνατότητά να γνωρίζουμε ότι υπάρχουμε. Φυσικά κι αυτή η αμφισβήτηση είναι μέρος της λειτουργίας της ερμηνευτικής αντίληψης.

Αυθαίρετα λοιπόν λέω ότι κάθε φαινόμενο, κάθε μορφή εσωκλείει, και εσωκλείεται, περιέχει και περιέχεται. Παραδειγματικά αναφέρω, ένα ποτήρι θαλασσινού νερού περιέχει την θάλασσα, από την οποία ταυτόχρονα περιέχεται! Το φαινόμενο-μορφή είναι το αριθμητικό μέτρο του νόμου που το καθορίζει. Για παράδειγμα το φαινόμενο-μορφή βάρος είναι το αριθμητικό μέτρο του νόμου της βαρύτητας που ορίζει το ίδιο το φαινόμενο-βάρος. Με αυτό τον τρόπο μπορούμε να πούμε ότι οι μορφές, τα φαινόμενα είναι ειδητικά. Περιέχουν δηλαδή την ουσία που τα περιέχει. Όπως για παράδειγμα κάθε καρπός περιέχει το δέντρο εν δυνάμει, ενώ ο καρπός περιέχεται από αυτό, βέβαια το τελευταίο δεν είναι καθόλου αυθαίρετο.

Σκεφτείτε, το φαινόμενο της ανάπτυξης. Εμείς ερχόμαστε σε επαφή με το φαινόμενο – μορφή, δεν ερχόμαστε όμως σε επαφή με την λειτουργία δηλαδή τον Ζωντανό Νόμο. Αυτόν δηλαδή που κάνει την ανάπτυξη, φαινόμενο, μορφή.

Κάθε προσπάθεια να περιγράψουμε την λειτουργία (το Νόμο) γίνεται επιστημολογικά. Επιστημολογικό λέμε τον θεωρητικό τρόπο με τον οποίο εξηγούμε την λειτουργία, για την δική μας κατανόηση, με όριο την ίδια την κατανόηση. Το φυσικό όριο της κατανόησης ορίζεται από το γεγονός ότι είμαστε μέρος της λειτουργίας (του ζωντανού νόμου) που περιγράφουμε! Ερχόμαστε από αυτήν και την εκδηλώνουμε ανεπίγνωστα κάθε στιγμή που τα κύτταρά μας ανανεώνονται.

Η αναγωγή της μορφής, του φαινομένου, στο πιο ουσιώδες δεν μπορεί παρά να απαιτεί από εμάς απουσία κάθε σκέψης, κάθε αντιληπτικής αποτίμησης. (π.χ. τι είναι και τι δεν είναι αυτό που βλέπω, γιατί, κλπ) Η απουσία κάθε αποβλεπτικής ενέργειας δηλαδή της τάσης που ενεδρεύει διαρκώς μέσα μου, να δίνω στα πάντα αντικειμενικότητα, (δηλαδή να τα ορίζω) επιτρέπει σε κάθε πιθανότητα να αναδυθεί.

Η απουσία με λίγα λόγια γίνεται παρουσία. Και τούτο δεν φαίνεται, βιώνεται. Η αλληλεπίδραση γίνεται παρούσα ενώ ήταν πάντα εκεί. Το βίωμα της αλληλεπίδρασης, γίνεται η αίσθηση μίας ενιαίας συνείδησης που φέρνει τον κόσμο από την ουσία στις μορφές.

Ένα παράδοξο παράδειγμα είναι το παρακάτω. Η παρατήρηση ορίζει έναν παρατηρητή και ένα άλλο (ή έναν άλλον) παρατηρούμενο. Όσο κι η θεραπεία, ορίζει κάποιον θεραπευτή κι έναν άλλο θεραπευόμενο. Η επίγνωση της ανάγκης για θεραπεία συμπυκνώνει στα μάτια του θεραπευόμενου την μορφή του θεραπευτή, κι η επίγνωση του θεραπευτή στο τι συμβαίνει στο όριο της επαφής στο πεδίο θεραπευτής/θεραπευόμενος τον κάνει να γίνεται θεραπευτής. Πράγματι, για να έχει τέτοια είδους επίγνωση κάποιος χρειάζεται να είναι θεραπευτής για να μπορεί να γίνει!Ως το αποτέλεσμα να προηγείται της αιτίας που θα το δημιουργήσει, έτσι πριν την αιτία φαίνεται να υπάρχει σκοπός.

Για την φαινομενολογική φιλοσοφία ισχύει το είμαστε από τον κόσμο και όχι είμαστε μέσα στον κόσμο ως πράγματα. θέλω να συμπληρώσω ότι, αν ο φαινόμενος κόσμος εμπεριέχει την ουσία ως νόμο που τον εκδηλώνει σε κάθε μορφή, και εμείς όντας φαινόμενα από τον κόσμο τούτο θα εμπεριέχουμε παρόμοια ουσία, από την οποία περιεχόμαστε ταυτόχρονα!
Τούτη την ουσία εγώ την λέω ενιαία συνείδηση, ενιαία γιατί δεν είναι μόνο παντού, δημιουργεί το παντού και δεν είναι μόνο παρών, δημιουργεί το παρόν. Συνείδηση του ότι γίνομαι, είμαι στον χώρο την κάθε στιγμή του χρόνου. Χώρο και χρόνο που δημιουργείται διαρκώς από την ίδια την αλληλεπιδραστική της ιδιότητα (της ουσίας).
Με όλα τούτα μου φαίνεται ο κόσμος εν δυνάμει να είναι πεπλεγμένος και ως αισθητός να γίνεται αναπτυγμένος, (ως μαθηματικό ανάπτυγμα).
Και ενώ τα παραπάνω πιθανά να οδηγήσουν σε σκέψεις, ας επιστρέψουμε στην αισθαντική εμπειρία του φαινόμενου κόσμου, καθώς απαλλαγμένοι από κάθε αποβλεπτική αποτίμηση έχουμε την δυνατότητα να μην ενεργήσουμε αλλά ενεργητικά να παθητικοποιήσουμε τις σκέψεις και ο κόσμος των φαινομένων να διαλυθεί, να μείνουμε έκπληκτοι για αυτό που ξεδιπλώνεται. Τούτη η έκπληξη (εμπειρία) θα δημιουργήσει μια νέα συνείδηση, η οποία ωστόσο ήταν πάντα εκεί!!..

« Το Ζωντανό Πεδίο στο δωμάτιο της θεραπείας » 2018

του Παύλου Κουτρουφίνη

Το κείμενο που ακολουθεί δεν ορίζει, δεν επιστημονικοποιεί, δεν απαντά με τρόπο βέβαιο, δεν έχει σκοπό την αποσαφήνιση, σαφώς προβληματίζει, αποτελώντας μέρος προβληματισμού. Διερευνά, σε περιορισμένο χώρο, τη φύση του πεδίου σε σχέση με την φαινομενολογία της αντιληπτικής εμπειρίας, σε σχέση με την διαδικασία της επαφής και της επίγνωσης. Σπέρνει μορφές,  τους σπόρους-ερωτήματα σε χωράφια οργωμένα, αφήνοντας το πεδίο να κάνει καλύτερα αυτό που ξέρει, αυτό δηλαδή που όλοι εμείς ποτέ δεν θα μάθουμε, να κινήσει τη ζωή στον σπόρο, όντας το ίδιο Ακίνητο*!

Εγώ είμαι στο Πεδίο και το Πεδίο είναι μέσα σε μένα

Παραφράζοντας τα λόγια του Ιησού στον Ιωάννη «Εγώ είμαι εν τω Πατρί, και τω Πατρί εν εμοί» δηλαδή, εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα (κατά Ιωάννη κεφ.10 στίχος 30).

  • Επιστημολογία ή οντολογία;

Είναι το Πεδίο μια θεωρία; Είναι απλώς μία μέθοδος εξήγησης ή είναι κάτι υπαρκτό, μία «οντότητα»;

Ο Lewin περιέγραψε την θεωρία του πεδίου ως ένα σύστημα δυνάμεων, ωθήσεων και φραγμών : Η θεωρία του πεδίου χαρακτηρίζεται ίσως καλύτερα ως μέθοδος δηλαδή, μέθοδος ανάλυσης αιτιωδών σχέσεων και ανάπτυξης επιστημονικών διανοητικών συνθέσεων (Lewin, 1951, σ.45).

Οι Pelrs, Hefferline, Goodman (1951), παρότι δεν περιγράφουν μία θεωρία πεδίου, μιλάνε συνέχεια γι’ αυτό αναφερόμενοι διαρκώς στο πεδίο «οργανισμός- περιβάλλον» με τρόπο γνήσια οντολογικό, ως υπάρχον.

Ο Smuts πολύ πιο κοντά στο έργο των Pelrs, Hefferline, Goodman, που μιλάει διαρκώς για τον οργανισμό – περιβάλλον, λέει : Το Πεδίο είναι η πηγή της Μεγάλης Οικολογίας του σύμπαντος. Είναι το περιβάλλον, η Κοινωνία – ζωντανή, φιλική, εκπαιδευτική, δημιουργική – όλων των συνόλων και όλων των ψυχών. Δεν είναι απλώς σχήμα λόγου ή επινόηση της φαντασίας, αλλά η πραγματικότητα… (Smuts, 1926, σ.369)

Από το ενδιαφέρον άρθρο του Brian O’Neill  Σχετιστική κβαντική θεωρία πεδίου Gestalt Review, Vol 12 παραθέτω τα εξής:

 O Yontef (1993) υποστήριξε πως στη δεκαετία του 80 δεν υπήρχε αρκετή πειστική περιγραφή της θεωρίας του πεδίου και πως οι ενδιαφερόμενοι υιοθετούσαν την «πεδιο-θεωρητική» άποψη, μιλώντας περισσότερο για το διάλογο και τη φαινομενολογία και λέγοντας λίγα, αν όχι τίποτα, περί της ίδιας της θεωρίας του πεδίου. «Ειλικρινά νομίζω πως είμαι σαφέστερος όταν συζητώ περί φαινομενολογίας ή ψυχολογίας Gestalt, ακόμη και για θέματα της θεωρίας πεδίου, παρά όταν συζητώ άμεσα περί θεωρίας πεδίου. Έτσι, από μια καλή αίσθηση τακτικής, δειλίας οκνηρίας ή άγνοιας, διδάσκω συχνά φαινομενολογία και διάλογο και λιγότερο συχνά άμεσα θεωρία πεδίου».

Ο Joel Latner (1983), o Malcolm Parlett (1993,1997) και ο Gary Yontef αντέστρεψαν αυτή τη γενική πορεία πενιχρής συγγραφικής παραγωγής πάνω στη θεωρία του πεδίου. Ο Parlett (1993), ιδιαίτερα, παρουσιάζεται να συνηγορεί στο έργο του Kurt Lewin. Πρόσφατες εργασίες συγγραφέων όπως οι Zinker (1994), Wheeler ( 1991), Resnik (1995), Crocker (1999), Philippson (2002) και άλλοι έχουν φέρει τη θεωρία πεδίου πιο πολύ στο προσκήνιο της φιλολογίας μας. «Το να συζητάμε και να διαβάζουμε για τη θεωρία πεδίου και να την κατανοούμε, είναι πολύ δύσκολο, ίσως η δυσκολότερη πλευρά στη θεωρία της θεραπείας Gestalt για να ασχοληθούμε» Yontef (1993, σ.286). Ο Robine αναφέρει επίσης το μορφογενετικό πεδίο του Sherdrake,  σύμφωνα με το οποίο, ένα πεδίο δημιουργεί τη μορφή.

Και τώρα, ας δούμε πώς το αρχικό μας ερώτημα για τη φύση του πεδίου (ως επιστημολογία ή οντολογία), μπορούμε να το προσεγγίσουμε, με παράδειγμα το Πεδίο <Κοινότητα – Gestalt>.

Με άλλα λόγια, «είναι το Πεδίο <Κοινότητα – Gestalt> πραγματικό ή ένας τρόπος να εξηγήσουμε την λειτουργία της κοινότητας»;

Είναι προφανές ότι αυτές οι δύο επιρροές στην κοινότητα της Gestalt παίζουν κεντρικό ρόλο στο σχηματισμό μορφής στο Πεδίο <κοινότητα – Gestalt> σήμερα, μοιάζει λοιπόν παράδοξο να πούμε: «είναι το Πεδίο κοινότητα – Gestalt πραγματικό ή ένας τρόπος να εξηγήσουμε την λειτουργία της κοινότητας»; Φαίνεται ότι είναι και τα τρία! Πιθανά να απορείτε πως ενώ μιλάμε για τους δύο πόλους της επιστημολογίας και οντολογίας να προκύπτει και κάτι τρίτο; Συνήθως έτσι δεν γίνεται και στην θεραπεία; Οι δύο πόλοι μαζί συστήνουν μία ολόκληρη μονάδα που ενοποιείται, μπορεί να ιδωθεί ως νέα μορφή.

Αίφνης τα δύο γίνονται τρία:

α. Ο τρόπος να εξηγήσουμε την λειτουργία, που εμπεριέχει αναγκαστικά αναλυτικά νοητικά σχήματα με τον κλασικό Νευτώνειο γραμμικό συλλογισμό της αιτίας και του αιτιατού Yontef (1993). Ως παράδειγμα αναφέρω τις γραμμές που διαβάζετε αυτήν την στιγμή

β. Η οντολογική υπόσταση της κοινότητας, μέσα στην οποία βρισκόμαστε, προερχόμαστε και διαρκώς αλληλεπιδρούμε, έτσι που η νοητική στάση, συμπεριφορά, μοιάζει να σχετίζεται με κάθε μεταβολή που συμβαίνει στο πεδίο – <κοινότητα – Gestalt>. Αυτός είναι ο μη νευτώνειος, μη γραμμικός(Yontef (1993)), ολιστικός τρόπος, που σχετίζεται περισσότερο με την αίσθηση και το βίωμα, παρά με τον συλλογισμό της μεθοδολογίας.

γ. Και τα παραπάνω δύο! Δηλαδή δομή και λειτουργία, το βίωμα και η αντίληψη για το ίδιο το βίωμα. Ή  όπως λέμε στην θεραπεία gestalt, περιεχόμενο και διαδικασία.

Επιχειρώντας να σταθώ και στις δυο πρώτες όψεις ταυτόχρονα προκύπτει η τρίτη που προανέφερα. Σκέφτομαι δηλαδή ότι, κάθε φορά που μιλώ ή γράφω για το πεδίο, ακριβώς επειδή έρχομαι από το Πεδίο και ταυτόχρονα βρίσκομαι μέσα σε αυτό ως μέρος του, γνωρίζω ότι δεν μιλώ κι ούτε γράφω για αυτό. Αλλά, μιλώ και γράφω για την αντίληψη που έχω για αυτό. Κάθε φορά λοιπόν, επιστημολογώ όταν περιγράφω το πεδίο που βιώνω στο όριο της επαφής(οντολογικό).

 Πιθανά, όλοι θα έχετε νιώσει στιγμές επαφής στο δωμάτιο της θεραπείας, οι οποίες διαλύονται ακριβώς την στιγμή που ρισκάρετε να τις περιγράψετε. Δεν μιλώ λοιπόν για το πεδίο, μιλώ για την αντίληψη που έχω για αυτό. Καθώς ποτέ δεν μπορώ να βρεθώ κάπου έξω και να το παρατηρήσω, να το περιγράψω, να το δείξω και να πω: «αυτό είναι». Εξάλλου ακόμη και υποθετικά, αν μπορούσα να πω «αυτό είναι», εκείνο έχει ήδη αλλάξει την ίδια στιγμή που το δείχνω και λέω «αυτό είναι». Έχει γίνει δηλαδή, διαφορετικό από αυτό που είπα ότι είναι. Η αρχή της απροσδιοριστίας ή αβεβαιότητας του Βέρνερ Χάιζενμπεργκ(Werner Heisenberg), σύμφωνα με την οποία είναι αδύνατο να μετρηθεί ταυτόχρονα και με ακρίβεια, ούτε πρακτικά, ούτε και θεωρητικά η θέση και ηταχύτητα, ή ορμή, ενός σωματίου, θαρρώ εξηγεί επαρκώς γιατί.

Συμπερασματικά, η αντίληψη που έχουμε για την πραγματικότητα και ο τρόπος να την εξηγήσουμε, είναι ένας τρόπος να την κατανοήσουμε, με όριο την ίδια την κατανόηση, δεν είναι όμως η πραγματικότητα (οντολογία).  Έπειτα προτείνουμε την αντίληψη που σχηματίσαμε με όριο την κατανόησή μας, ως μέθοδο εξήγησης (επιστημολογία). Είναι δηλαδή, άλλο πράγμα να ζει κανείς, κι άλλο να σκέφτεται και να περιγράφει πως είναι να ζει!

Συνεπώς, η μέθοδος εξήγησης των φαινομένων είναι ο επιστημολογικός τρόπος να περιγράψουμε, αυτό που ήδη ζει. Ζει και γίνεται αντιληπτό από τις συνέπειες της ύπαρξης του δηλαδή τα φαινόμενα. Ωστόσο δεν ερχόμαστε σε επαφή με το ζωντανό νόμο που δημιουργεί τα φαινόμενα, παρά μόνο με τα φαινόμενα! Π.χ. Αντιλαμβανόμαστε το φαινόμενο του βάρους και όχι με το πεδίο της βαρύτητας.

  • Το πεδίο και η επίγνωση

Ας ρισκάρουμε λοιπόν, να περιγράψουμε το πεδίο με τρόπο υπαρξιακό λέγοντας ότι :«Το πεδίο Είναι. Είναι και το μη είναι, αυτό δηλαδή που γεννιέται, που γίνεται από μη είναι, είναι.» Με άλλα λόγια, το Πεδίο υπάρχει (οντολογικό), υπάρχει και ως μη είναι, αυτό δηλαδή που δεν είναι στη σφαίρα της δικής μας αντίληψης, και γίνεται την δεδομένη στιγμή του χρόνου,αντιληπτό! Τότε, εμείς μπορούμε να πούμε Aha τώρα γεννήθηκε!

Η ανάδυση της μορφής ως επίγνωση, φέρνει σε ύπαρξη αυτό που πριν φαίνονταν ως μη υπαρκτό, δεν είναι άραγε, κάτι που το συναντούμε στην θεραπεία διαρκώς;

Ταυτόχρονα η μορφή της επίγνωσης και το φόντο είναι μέρη του Πεδίου. Μάλιστα, λέμε ιδανικά ότι η μορφή αναδύεται από το αδιαφοροποίητο φόντο.Η μορφή της επίγνωσης που είναι μέρος του Πεδίου επηρεάζει το πεδίο του θεραπευόμενου, με τρόπο που πιθανά να επιφέρει αλλαγές στη νοητική στάση και την συμπεριφορά. Επιπροσθέτως αξίζει εδώ να αναφέρουμε πως η επίγνωση του θεραπευόμενου αλλάζει και τον θεραπευτή, στιγμιαία και αποκαλυπτικά. Για παράδειγμα φανταστείτε τον πελάτη να σας απευθύνεται με τα παρακάτω λόγια: πίστευα ότι ήξερα τι είμαι και τι δεν είμαι, και μόλις τώρα καταλαβαίνω ότι καθώς με κοιτάζεις με αυτό το βλέμμα, διαρκώς γίνομαι! Δείτε τώρα, πως γίνεστε εσείς.

Με αυτήν την τελευταία βιωματική παραδοχή οφείλουμε να σκεφτούμε ότι πιθανά δεν είμαστε μόνο φορείς εσωτερικών δυνάμεων και συγκρούσεων κατά τον lewin, αλλά «συμπυκνώσεις» ενός ζωντανού ελαστικού πεδίου (πεδίο θεραπευτή – πελάτη) που ως συμπυκνώσεις παίρνουν μορφή σε αυτό που λέμε Εσύ και Εγώ.

Εγώ και Εσύ γινόμαστε την κάθε στιγμή, η επίγνωση είναι που διευρύνει την αντίληψη του ρέοντος Εαυτού, κι ας έχουμε έπειτα μια νέα εικόνα που πάλι παραπέμπει σε δομή, για χάριν της αντίληψης μας.

Παραφράζοντας τον Καρτέσιο, θα λέγαμε σχετίζομαι, άρα υπάρχω! Αφού η ύπαρξη προϋποθέτει τη σχέση. Τίποτε εξάλλου δεν υπάρχει εν κενώ, ακόμη και αυτό το τίποτα ετερο-προσδιορίζεται από το υπαρκτό.

  • Η λειτουργία της αντίληψης, εγώ και αυτό

Η αντίληψή μας είναι μια λειτουργία του Νου, η ανοιχτότητα προς τον κόσμο (McDowell, 1994: 111). Φαίνεται ευκολότερο να αντιλαμβανόμαστε την δομή ενός αντικειμένου παρά την ίδια την λειτουργία της αντίληψής μας κατά την διαδικασία της παρατήρησης. Βλέπουμε ένα κόκκινο μήλο και έχουμε το χρόνο να σταθούμε, να το μετρήσουμε, να το αγγίξουμε, να το ονομάσουμε ως προς τις ιδιότητές του.  Και ενώ αυτό στέκεται στο τραπέζι, μας εμφανίζεται, μας φανερώνεται μια όψη. Η όψη αυτή παρουσιάζεται στις αισθήσεις μας, κάθε περιγραφή της αντιληπτικής εμπειρίας ωστόσο, είναι η διαδικασία κατά την οποία στρεφόμαστε «εντός» Crane (2011), για να φανταστούμε τις όψεις του που απουσιάζουν και το καθιστούν ολόκληρο. Έτσι, η αίσθηση της παρουσίας του μήλου ως κάτι ολόκληρο, αποτελεί συστατικό της δικής μας αντιληπτικής εμπειρίας.

Με λίγα λόγια η ολόκληρη παρουσία έγκειται στην απουσία, που συμπληρώνεται από εμάς. Η αντίληψη μπορεί να είναι ενεργητική, δηλαδή να το πιάσουμε, να το μυρίσουμε, να το δούμε από όλες του τις πλευρές. Ωστόσο, το έμψυχο σώμα (Leib, Χούσερλ)  γίνεται το ίδιο ο φορέας της αντίληψης, με τρόπο που το σώμα μας αποτελεί σύστοιχο της ίδιας της εμπειρίας. Αυτό σημαίνει ότι η αντιληπτική μας λειτουργία είναι που παρουσιάζει κάτι αντικειμενικά, (προσβάσιμο σε όλους και σε κοινή θέα) ως κάτι εξωτερικό από εμένα. Και επομένως εγώ γίνομαι ξεχωριστός από ότι υπάρχει «εκεί έξω».

Η αντικειμενικότητα (ως κοινόν είναι) λοιπόν, πηγάζει από τη συνεχή αλληλεπίδραση υποκειμένων (από την δια-υποκειμενικότητα), αφού για να γίνει αντιληπτή ως αντικειμενικότητα, προϋποθέτει την στροφή «εντός» μου για να περιγράψουμε την εμπειρία, όπως είπαμε παραπάνω. Εδώ, ωστόσο, χρειάζεται να διευκρινίσω κάτι σημαντικό: όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι  εμείς είμαστε που δημιουργούμε την πραγματικότητα, συζητούμε και διερευνούμε την αντικειμενικότητα και την υποκειμενικότητα της εμπειρίας.

  • Η λειτουργία της αντίληψης, εγώ και εσύ

Αυτά όλα για ένα μήλο, ας σκεφτούμε λοιπόν τι γίνεται όταν δεν έχουμε μπροστά μας ένα μήλο, αλλά έναν άνθρωπο. Τα πράγματα περιπλέκονται. Όπως λέει ο Χούσερλ ο άνθρωπος μας παρουσιάζεται με «σάρκα και οστά» ωστόσο δεν μας παρουσιάζεται ολόκληρος, μαζί με τα βιώματά του. Δεν παρουσιάζεται ολόκληρο το φαινομενολογικό του Πεδίο, παρά η συμπυκνωμένη μορφή του φαινομενολογικού Πεδίου στο πρόσωπο, την στιγμή εδώ και τώρα της συνάντησης. Παρουσιάζεται σ’ εμάς μόνο το πώς το φαινομενολογικό του Πεδίο, συμπτύσσεται στο πρόσωπο του άλλου που μας εμφανίζεται όπως μας εμφανίζεται τη στιγμή της συνάντησης.

Δηλαδή νοητικές στάσεις, συμπεριφορά, επιθυμίες, αναμνήσεις, φόβοι κι ελπίδες, μένουν μη προσβάσιμες σε εμάς. Ας υποθέσουμε ότι η παρουσία ήταν ολόκληρη με τρόπο που να ήταν απόλυτα προσβάσιμη σε εμάς. Δηλαδή ολόκληρο το φαινομενολογικό πεδίο του άλλου, κάθε σκέψη, νοητική στάση, αναμνήσεις, επιθυμίες κλπ, να ήταν προσβάσιμα σε εμάς, τότε ο άλλος δεν θα ήταν ο άλλος, αλλά ο άλλος θα ήμουν εγώ. Ο άλλος παρουσιάζεται ως κάτι που δεν μπορεί να γίνει πλήρως  προσβάσιμο σε εμένα. Η ετερότητα του άλλου, αυτό που τον κάνει να είναι πράγματι άλλος και όχι εγώ αφού δεν μου δίδεται άμεσα, θα πρέπει να μου δίδεται με έναν έμμεσο τρόπο:

                Πρόκειται, λοιπόν, για ένα είδος αποβλεπτικότητας που καθιστά κάτι συν-παρόν, ένα είδος συμπαρουσίασης. (Husserl 2002: 159 [139]) (αποβλεπτικότητα: για την μετάφραση intentionality, η τάση που ενεδρεύει διαρκώς μέσα μου, να δίνω αντικειμενικότητα)

  • συμπαρουσίαση

Εδώ θα επιχειρήσουμε να αντιληφθούμε αυτό που λέει ο Χούσερλ. Βλέπουμε τον άλλον εκκινώντας από το δικό μας έμψυχο σώμα, τον δικό μας οργανισμό, τον δικό μας εαυτό, που είναι ένα ανοιχτό σύστημα αλλεπάλληλων επαφών. Βλέπουμε με τα μάτια μας και ακούμε με τα αυτιά μας. Βλέπουμε κι ακούμε ένα άλλο σώμα που ομοιάζει με το δικό μας. Συντελείται αυτόματα η νοητική μεταφορά ότι, αφού ο άλλος έχει σώμα όπως και εμείς τότε είναι κι αυτός έμψυχος οργανισμός, ένας άλλος εαυτός. Αυτή η νοητική μεταφορά δεν είναι μία σκέψη ενεργητική, δίδεται αυτόματα καθώς έχει προχορηγηθεί ως πρωταρχική αντίληψη από τις πρώτες στιγμές της ζωής μας με τρόπο παθητικό. Σημειωτέον εδώ, ότι με τον τρόπο που εμείς αντιλαμβανόμαστε τον άλλον, έτσι αυτός ταυτόχρονα αντιλαμβάνεται κι εμάς. Η εμπειρία του ενός, θα δούμε ότι είναι σύστοιχο της εμπειρίας του άλλου. Ακόμη ωστόσο μέσω της αναλογικής μεταφοράς, ότι δηλαδή βλέπω ένα σώμα σαν το δικό μου, δεν έχει φανερωθεί σε εμένα η ετερότητα του άλλου. Η ετερότητα εμφανίζεται μόνο μέσα από την συμπεριφορά. Μέχρι εδώ είδαμε τα στοιχεία που συμπαρουσιάζονται, μένει να δούμε πως συγκροτείται η εμπειρία ενός άλλου.

Όπως όλα στην αντίληψή μας εμφανίζονται σε μια ενότητα, για παράδειγμα, η μουσική στο δωμάτιο με τον θόρυβο της πόλης. Έτσι και ο άλλος μου δίδεται ως ενότητα, δομικά στοιχεία (π.χ. χαρακτηριστικά προσώπου) και στοιχεία εν δυνάμει, αυτά που δεν έχουν κάνει ακόμη την εμφάνισή τους.  Πρέπει, συγκεκριμένα, να εξετάσουμε πως κατανοούμε τον άλλο, και πως αλλιώς να γίνει από το να κατανοήσουμε αναλογικά σε σχέση με εμάς τα εν δυνάμει στοιχεία του; Πως αλλιώς να συγκροτηθεί η εμπειρία ενός άλλου, παρά μόνο αν αντιληπτικά μετακινηθώ. (Η θεωρία της συναίσθησης αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο βιώνω ένα άλλο ένσαρκο υποκείμενο (Husserl 2002: 135 [123-124]))

Εκκινούμε από την θέση μας «εδώ» για να πάμε «εκεί». Νοητικά να δούμε μέσα από τα μάτια του άλλου από «εκεί» που γίνεται «εδώ», το δικό μας προηγούμενο «εδώ» που τώρα γίνεται «εκεί». Πηγαίνοντας λοιπόν «εκεί», γίνεται τώρα «εδώ» και μπορώ να δω το δικό του «εδώ» αναλογικά, αντικειμενοποιώντας (ότι είναι δηλαδή, ένας άλλος) και τα εν δυνάμει στοιχεία του άλλου, πως είναι να βλέπει, να σκέφτεται, να νιώθει. Σημειώνουμε ότι πρόκειται για μια αναλογική μεταφορά, καθώς το σημείο της δικής του εκκίνησης εν τέλει το ορίζει μόνο αυτός. Εμείς ποτέ δεν μπορούμε να γίνουμε ο άλλος. Αν υποθέταμε ότι μπορούσαμε να γίνουμε ο άλλος μέσω της φανταστικής μετακίνησης, αυτό θα ήταν ένας φανταστικός άλλος, κι όχι ο άλλος.

  • Υποκειμενικότητα και αντικειμενικότητα

Συνήθως λέμε, αυτή είναι η δική μου εμπειρία του κόσμου και εκείνη είναι η εμπειρία του κόσμου που έχει ο άλλος. Πράγματι, αυτή η εμπειρία του κόσμου είναι υποκειμενική. Για να διακρίνω όμως αυτήν την διαφοροποίηση της δικής μου εμπειρίας από την εμπειρία του άλλου, έχει προηγηθεί η συγκρότηση της εμπειρίας μου με τον άλλο. Επομένως η διυποκειμενικότητα είναι ήδη και διαρκώς σε λειτουργία. Εξάλλου το παράδειγμα της αναλογικής μεταφοράς μας έδειξε τελικά ότι, ήδη προϋποτίθεται η διυποκειμενικότητα σε κάθε απόπειρα να περιγράψουμε την δική μας εμπειρία με τον άλλο (ή αλλιώς η εμπειρία του άλλου στην σφαίρα της δικής μου εμμένειας,). Έτσι λοιπόν, όταν περιγράφουμε την δική μας εμπειρία του κόσμου, ταυτόχρονα διαφοροποιούμαστε από οποιοδήποτε άλλον. Η διαφοροποίηση προϋποθέτει την εμπειρία με τον άλλο ως άλλον, προϋποθέτει την διυποκειμενικότητα που λειτουργεί ως υπόστρωμα της εμπειρίας. Ενώ η αντίληψη που έχουμε για την εμπειρία αυτή είναι είτε υποκειμενική, είτε αντικειμενική.

Για παράδειγμα, ας δοκιμάσουμε το νοητικό πείραμα του Χούσερλ:

Λέμε συχνά, η εμπειρία είναι υποκειμενική. Ας σταθούμε ένα λεπτό, αν ήταν πράγματι υποκειμενική τότε ότι αντιλαμβάνομαι δεν θα είχε δημόσιο χαρακτήρα. Δηλαδή ο κόσμος που αντιλαμβάνομαι δεν θα μπορούσε να επαληθευτεί από κανένα άλλο παρά μόνο από εμένα, μόνο εγώ μπορώ να επαληθεύσω αφού η εμπειρία είναι υποκειμενική. Ένα τέτοιο αντιληπτικό περιβάλλον θα ήταν ένα εγώ χωρίς εσένα, αφού για να υπάρξεις εσύ θα πρέπει να γίνεις εγώ, αφού μόνο εγώ μπορώ να επαληθεύσω. Συνηθίζουμε να μιλάμε για υποκειμενικότητα, χωρίς πολλές φορές να έχουμε επίγνωση ότι κάθε φορά που προσδιορίζουμε κάτι υποκειμενικό ταυτόχρονα η αντικειμενικότητα που φαίνεται να απουσιάζει είναι παρούσα δια της απουσίας της. Δεν μπορούμε να μιλάμε για υποκειμενικότητα χωρίς αντικειμενικότητα. Αυτές οι δύο καταστάσεις αντίληψης φαίνεται να είναι επιγενέσεις της πανταχού παρούσας κι ανεπίγνωστης διιυποκειμενικότητας που ως λειτουργόν ζωντανό πεδίο, παίρνει τις μορφές της υποκειμενικότητας και της αντικειμενικότητας, στηρίζοντας την αντιληπτική εμπειρία.

  • Στο δωμάτιο της θεραπείας

Ας δούμε τώρα τι πιθανά συμβαίνει στο δωμάτιο της θεραπείας με τον άλλο, ας υποθέσουμε κατά την φάση της διάγνωσης.

Συνηθίζω να λέω ότι κάθε σταθερά επαναλαμβανόμενη λειτουργία δημιουργεί δομή. Επομένως οι δομές είναι «συμπυκνώματα» επιγένεσης σταθερά επαναλαμβανόμενων λειτουργιών. Αρκεί να περπατήσει κάποιος σε ένα φρεσκο-οργωμένο χωράφι, ξανά και ξανά. Το μονοπάτι που έχει φτιάξει, συνήθως χωρίς επίγνωση, είναι επιγένεση της σταθερά επαναλαμβανόμενης λειτουργίας του βαδίσματος. Έπειτα αυτή η δομή ως υπόστρωμα στηρίζει την λειτουργία ξανά και ξανά, ως έξη.

Ο θεραπευτής έχει μελετήσει το DSM, ICD, ξέρει να διακρίνει και να ταξινομεί. Γνωρίζει τι είναι π.χ. οριακή προσωπικότητα. Το νόημα οριακότητα μεταφέρεται παθητικά και υπάρχει στην αντίληψή του, τι σημαίνει οριακότητα. Το φόντο του θεραπευτή ήδη δεν είναι αδιαφοροποίητο. Ο θεραπευτής βλέπει τον πελάτη. Ο πελάτης παρουσιάζεται στον θεραπευτή ως ενότητα όλων των στοιχείων του. Ο θεραπευτής βλέπει στον πελάτη αυτό που ήδη γνωρίζει, βλέπει στον πελάτη στοιχεία. Ο θεραπευτής στρέφεται εντός του. Αναρρωτιέται, τι συναντώ εδώ, και τι γνωρίζω για αυτό; Εσείς, τι λέτε  να συμβεί; Είναι προφανές. Έτσι, συνήθως συμβαίνει όταν αυτός που «λείπει» από το δωμάτιο της θεραπείας είναι ο θεραπευτής.

Θυμίζω ότι η μορφή που παρουσιάζεται (οριακότητα) είναι η μορφή που βλέπω, και η εμφάνισή της δεν είναι καθόλου άσχετη με μένα. Επίσης προσθέτω ότι ενώ λέμε ότι για να σχηματιστεί καθαρή, γνήσια μορφή χρειάζεται ένα αδιαφοροποίητο φόντο, το φόντο του θεραπευτή όπως και του πελάτη είναι ήδη προ-διαφοροποιημένο, και πολλές φορές δομημένο από τις αντιλήψεις που έχουμε συγκροτήσει, αντιλήψεις που έχουν προχορηγηθεί. Θα αναδυθεί η παγιωμένη μορφή, η συγκροτημένη δομή από την σταθερά επαναλαμβανόμενη λειτουργία. Αλήθεια, τι έχει συμβεί ανάμεσα για να προκύψει η μορφή; Άραγε το πεδίο θεραπευτή – πελάτη τι μορφή έχει πάρει; Πως έχει πάρει αυτή τη μορφή; Πως συμμετέχουμε κι δυο, με ποιον τρόπο; Έτσι προτρέπω να αναρωτηθούμε, τα εξής κατά την διάγνωση:

Ποιος βλέπει;

Ποιον;

Τι μου συμβαίνει με τον τρόπο που βλέπω, τώρα;

Το πως παρουσιάζεται ο άλλος, δηλαδή ο τρόπος που εμφανίζεται, πως σχετίζεται με τον τρόπο που εμφανίζομαι, αυτή τη στιγμή;

Ο τρόπος που βλέπω πως διαμορφώνει τον άλλον στα μάτια μου;

Είμαι εγώ ο άνθρωπος που βλέπει έναν άλλο άνθρωπο;

Εν τέλει, μπορώ να ψελλίσω χωρίς δισταγμό, εδώ και τώρα Εγώ είμαι;

Ας είμαστε ειλικρινείς, το Πεδίο είναι παρών και εκδηλώνεται στο παρόν στα όρια της επαφής!  Το πεδίο είναι η διαδικασία της επαφής που συμβαίνει εδώ και τώρα (Margherita SPAGNUOLO LOBB 2001).

Επομένως το ερώτημα γίνεται ποιο είναι το πεδίο που έχουμε συν-δημιουργήσει με τον θεραπευόμενο; Ποια είναι η αίσθησή μου για αυτό; Είναι βαρύ, ελαφρύ, έντονο, ρυθμικό, άτονο; Μυρίζει φόβο; ενοχή; θυμό; τι; Πως σχετίζεται αυτή η αίσθηση με όλα όσα συμβαίνουν στο δωμάτιο; Τελικά ποιον βλέπω μπροστά μου; Πως δημιουργείται αυτή η μορφή;

  • Το Πεδίο δημιουργεί τις μορφές

Με όλα τα παραπάνω καταλαβαίνουμε ότι ανεπίγνωστα γινόμαστε φορείς δυνάμεων του πεδίου που «συμπυκνώνεται» σε ένα Εσύ και ένα Εγώ! Με λίγα λόγια το Πεδίο δημιουργεί τις μορφές. Κι όπως οι μορφές εναλλάσονται, διαρκώς γίνονται, εσύ γίνεσαι και γω γίνομαι, γιατί εγώ χωρίς εσένα δεν είμαι. Φαίνεται ίσως κάπως ποιητικό αυτό, όμως κυριολεχτικά δεν είμαι, αφού εσύ είσαι το σύστοιχο της κάθε αντιληπτικής μου εμπειρίας, με τρόπο που γίνομαι, αυτό που λέω ότι Είμαι.

Ας ρισκάρουμε μία φορά ακόμη να περιγράψουμε το πεδίο με διαφορετικό τρόπο, από ότι πριν: Το Πεδίο είναι παρών, (για τη μετάφραση:όχι απλώς παρόν), εκδηλώνεται σε μία καθαρή μορφή από την επίγνωση της ανάγκης που δημιουργεί η συνεχής κίνηση εντός του. (Ενώ το ίδιο παραμένει Ακίνητο*)

 Θα δοκιμάσουμε να εξηγήσουμε την παραπάνω περιγραφή με ένα κλασικό παράδειγμα που χρησιμοποιείται στην εκπαίδευση της ψυχοθεραπείας Gestalt. Συνηθίζουμε να λέμε ότι η αίσθηση της πείνας οδηγεί στην επίγνωση της ανάγκης και το σχηματισμό της καθαρής μορφής που θα μας οδηγήσει στο ψυγείο μας. Πράγματι η επίγνωση της ανάγκηςδημιουργεί την μορφή.Ας σταθούμε ωστόσο λίγο ακόμη, η ανάγκη δημιουργεί τις μορφές, τι και πως δημιουργεί την ανάγκη, της οποίας η επίγνωση θα δημιουργήσει την μορφή;

Στο παράδειγμά μας τι άλλο είναι από το πεδίο οργανισμός/ περιβάλλον; Τι άλλο είναι από την ομοιοστατική λειτουργία του οργανισμού ως ένα ανοιχτό λειτουργικό σύστημα που τείνει να αυτό-ρυθμιστεί μέσω των δυναμικών πολλαπλών λειτουργιών του; Και δημιουργικά να προσαρμοστεί;

Βλέπετε; Εδώ συνήθως μιλάμε για τις λειτουργίες του οργανισμού σα να είναι ανεξάρτητος από το περιβάλλον. Ξεχνούμε το περιβάλλον, χωρίς αυτό δεν έχουμε οργανισμό, δεν έχουμε ανοιχτό σύστημα. Έτσι η λειτουργία, μπορεί για την αντίληψή μας να είναι λειτουργία του οργανισμού, ωστόσο είναι λειτουργία του πεδίου οργανισμού/περιβάλλοντος, αφού  αν ο οργανισμός δεν εισέπνεε το οξυγόνο του περιβάλλοντος τίποτε δεν θα συνέβαινε. Η διαρκής κίνηση του πεδίου οργανισμού/περιβάλλοντος, δημιουργεί την ανάγκη, η επίγνωσή της ανάγκης δημιουργεί την μορφή που θα μας οδηγήσει στο ψυγείο μας και κάπως έτσι για το παράδειγμά μας, το πεδίο δημιουργεί τις μορφές.

Επομένως όταν λέμε, ο πελάτης κάνει μορφή, ή κάνω μορφή, οπωσδήποτε εγώ, εσύ, αυτός κάνει. Πιθανά όμως την ίδια στιγμή να συμβαίνουν πολλά περισσότερα πράγματα στο φόντο που στηρίζει τη μορφή. Η επίγνωση της ανάγκης μας για μετακίνηση μας ώθησε να κατασκευάσουμε το πανί, ο αέρας όμως ήταν εκεί πάντα.

Συμφωνούμε λοιπόν, ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για αντίληψη χωρίς να μιλάμε για μορφή και δεν μπορούμε να μιλάμε για μορφή χωρίς να αναφερθούμε στο πεδίο;

Και τώρα ας αναρωτηθούμε, μπορούμε να δούμε κάθε φορά κάτι καινούργιο σε αυτό που κοιτούσαμε μόλις πριν; Μπορούμε να δούμε κάτι καινούργιο στον πελάτη που κοιτούσαμε μόλις πριν; Ή καλύτερα, κάθε φορά που βλέπουμε κάτι καινούργιο σε αυτόν που κοιτούσαμε μόλις πριν, βιώνουμε το Πεδίο που ρέει..

Πριν αναφεράμε: Αν επιβεβαιώνουμε, με τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αυτό που ήδη γνωρίζουμε, πως θα αντιληφθούμε κάτι καινούργιο;

Η απάντηση πιθανά να κρύβεται στην παρακάτω προτροπή, ενθαρρύνοντας τους πελάτες μας να σταθούμε μαζί στην εύλογη απορία: Άραγε τι συμβαίνει αυτή τη στιγμή, εδώ και τώρα και για τους δυο μας;

Για την  διάγνωση, η gestalt μας παρέχει τον αυθεντικό, επαναστατικό, δυναμικό και ανθρώπινο τρόπο να είμαστε εδώ μαζί, παρατηρώντας μαζί με τον πελάτη, τι συμβαίνει εδώ και τώρα. Επιτρέποντας στον πελάτη να κάνει «διάγνωση», συνειδητοποιώντας πως συμμετέχει στη σχέση, με ποιο τρόπο έρχεται στην επαφή, όπου τα μοτίβα φανερώνονται ως φαινόμενα! Φαινόμενα που απορρέουν από την λειτουργία του πεδίου (οργανισμού-περιβάλλοντος). Φαινόμενα που στηρίζονται σε επιγενέσεις από την σταθερά επαναλαμβανόμενη λειτουργία, δηλαδή σε αντιληπτικές δομές!

*Ακίνητο πεδίο. Τα πάντα ρέουν, ωστόσο ρέουν πάντα. Η φύση του Πεδίου είναι η διαρκής ροή, η εναλλαγή των μορφών. Το γεγονός ότι τα πάντα ρέουν δεν αλλάζει, ρέουν πάντα! Συνήθως εστιάζουμε στις μορφές που διαδέχονται η μία την άλλη, εδώ εστιάζουμε στην διαδικασία της διαδοχής που μένει πάντα σταθερή και επομένως ακίνητη! Το Είναι του Πεδίου είναι το διαρκές γίγνεσθαι. Η διαδικασία της αλλαγής δεν αλλάζει. Για παράδειγμα σκεφτείται πως, και πόσο, μέσα στην διάρκεια του χρόνου αλλάζετε, ήσασταν νήπιο, παιδί, έφηβος, ενήλικας, όμως όταν αναφέρεστε σε εσάς νοείται πάντα τον ίδιο άνθρωπο!

Πόνος καὶ Ὀμορφιὰ: ἀπὸ τὴν Ψυχοπαθολογία στὴν Αἰσθητικὴ τῆς Ἐπαφῆς

Gianni Francesetti απόδοση – μετάφραση Γιώργος Δίπλας

Περίληψη: Ἐξετάζουμε τὴν ἔννοια τῆς ὀμορφιᾶς στὴ θεραπεία Gestalt ὑπογραμμίζοντας τὴν κεντρικὴ σημασία τοῦ αἰσθητικοῦ κριτηρίου σ’ αὐτὴ τὴν προσέγγιση. Ἡ αἰσθητικὴ ἀποτίμηση, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ οὐσιαστικὸ στοιχεῖο στὴ δουλειὰ κάθε θεραπευτῆ Gestalt, εἶναι μιὰ προστοχαστικὴ καὶ προλεκτικὴ διαδικασία, ἐγκατεστημένη στὴ βάση τὴς Διαμόρφωσης (Gestaltung), στὴ διάσταση στὴν ὁποία ἀναδύονται τὸ ὑποκείμενο καὶ ὁ κόσμος.  Συζητοῦμε μιὰ πρωτότυπη ἀντίληψη τῆς ψυχοπαθολογίας καὶ τῆς ψυχοθεραπείας: ὁ ψυχοπαθολογικὸς πόνος θεωρεῖται ὡς ἀπουσία στὸ ὅριο ἐπαφῆς. Ἡ θεραπεία συνεπῶς συνίσταται στὴν ἀποκατάσταση τῆς παρουσίας στὴ συνάντηση, μέσῳ μιᾶς διαδικασίας ποὺ μετατρέπει τὴν ἀπουσία σὲ πόνο καὶ τὸν πόνο σὲ παρουσία. Ἡ θεραπευτικὴ ἐμπλοκὴ στὴν «ἀπόσταξη τῆς ὀμορφιᾶς» ἀπὸ τὶς σχεσιακὲς ἱστορίες καὶ δυναμικὲς ποὺ ἀφηγεῖται ὁ πελάτης ἐξετάζεται ἀπὸ μιὰ ὑπαρξιακὴ προοπτικὴ, προσπαθώντας νὰ κατανοήσουμε τὸν ἀνθρώπινο πόνο καὶ τὴ δουλειὰ μας ὡς θεραπευτὲς. Τέλος, ἀπὸ τὴ σκοπιὰ αὐτὴ, ἐξετάζουμε τὸ δεοντολογικὸ ὑπόβαθρο τῆς ψυχοθεραπείας τὸ ὁποῖο μᾶς ἐπιτρέπει νὰ ἀποφεύγουμε τοὺς κινδύνους τοῦ ἀναγωγισμοῦ ποὺ ἀντιμετωπίζουμε σήμερα – δηλαδὴ τὸν κίνδυνο ἀναγωγῆς τῆς ψυχῆς σὲ βιολογικὸ ἤ ἀπόκρυφο συμβὰν.

Λέξεις κλειδὶ: ὀμορφιὰ, πόνος, αἰσθητικὴ, ἐπαφὴ, Διαμόρφωση, οὐσιαστικὴ ἀποτίμηση, ψυχοπαθολογία, ἠθικὴ, ὑπαρξισμὸς, ἀναγωγισμὸς.

Πόνος δὲν εἶναι

παρὰ ἡ ἔκπληξη

νὰ μὴ συναντᾶ ὁ ἕνας τὸν ἄλλον

(Alda Merini, Aforismi e magie)

Ἀπ’ ὅλες τὶς ἁμαρτίες τῆς ψυχολογίας, ἡ πιὸ θανάσιμη εἶναι ἡ παράβλεψη τῆς ὀμορφιᾶς

(J. Hillman, 1997, p. 56)

Ὁ François Cheng ἀρχίζει τὸν πρώτο ἀπὸ τοὺς πέντε διαλογισμοὺς του πάνω στὴν ὀμορφιὰ μὲ αὐτὰ τὰ λόγια:

Σ’ αὐτοὺς τοὺς καιροὺς οἰκουμενικῆς δυστυχίας, τυφλῆς βίας καὶ φυσικῶν καὶ οἰκολογικῶν καταστροφῶν, τὸ νὰ μιλὰμε γιὰ ὀμορφιὰ θὰ μποροῦσε νὰ φανεῖ παράταιρο, ἀνάρμοστο, άκομη καὶ προκλητικὸ – σχεδὸν σκανδαλῶδες. Ἀκριβῶς ὅμως γι’ αὐτὸ μποροῦμε νὰ δοῦμε ὅτι ἡ ὀμορφιὰ, ὡς ἀντίθετο τῆς κακίας, πράγματι τοποθετεῖται στὸ ἄλλο ἄκρο τῆς πραγματικότητας ποὺ πρέπει νὰ ἀντιμετωπίσουμε (2009, σ. 5)

[1] Εἰσαγωγικὴ ὁμιλία στὸ τρίτο Συνέδριο τῆς SIPG (Ἰταλικὴ Ἐταιρεία Ψυχοθεραπείας Gestalt), Παλέρμο, 9 Δεκεμβρίου 2011. Δημοσιεύτηκε στὰ ἰταλικά στὸ: Francesetti, G., Ammirata, M., Riccamboni, S., Sgadari, N. καὶ Spanguolo Lobb, M. (ἐκδ.), Il dolore e la belleza. Dalla psicopatologia all’ estetica del contatto, F. Angeli, Μιλάνο, 2013.

Εἶναι λοιπὸν ἀνάρμοστο νὰ μιλᾶμε γιὰ ὀμορφιὰ; Εἶναι ἐπιπόλαιο, ἄχρηστο, σχεδὸν μιὰ μάταιη παραπλάνηση ἀπὸ αὐτὸ ποὺ ἔχει σημασία πραγματικὰ, εἶναι σημαντικὸ, συγκεκριμένο καὶ ἐπιτακτικὸ; Ὡς φόρο τιμῆς στὸ Παλέρμο, τόπο διεξαγωγῆς τοῦ τρίτου Συνεδρίου τοῦ SIPG, θὰ παραθέσω, σὰν ἀπάντηση, ἕνα ἀπόσπασμα ἀπὸ τὴν ταινία Ι cento passi (Τὰ ἑκατὸ βήματα),[2] ἡ ὁποία ἀφηγεῖται τὴν ἱστορία τοῦ Peppino Impastato, ἑνὸς νέου ἀπὸ τὸ Cinisi (Παλέρμο) ποὺ ἀγωνίστηκε κατὰ τῆς Μαφίας καὶ δολοφονήθηκε τὸ 1978. Ὁ Peppino, καθισμένος μ’ ἕναν φίλο του στὰ βουνὰ γύρω ἀπὸ τὸ ἀροδρόμιο Punta Raisi, καὶ κοιτάζοντας τὴν ἀσχήμια τῶν αὐθαίρετων κτιρίων ἀπὸ κάτω, λέει: Δὲν θέλει τίποτε σχεδὸν γιὰ νὰ καταστρέψεις τὴν ὀμορφιὰ… Ἀντὶ γιὰ πολιτικοὺς ἀγῶνες καὶ διαδηλώσεις θὰ ἔπρεπε νὰ βοηθᾶμε τὸν κόσμο ν’ ἀναγνωρίζει τὴν ὀμορφιὰ, νὰ τὴν προστατεύει. Ἡ ὀμορφιὰ εἶναι σημαντικὴ: ὅλα τὰ ἄλλα πηγάζουν ἀπ’ αὐτὴν.

Προερχόμενη ἀπὸ τὸν Peppino Impastato, σύμβολο τοῦ ἀγώνα τῶν πολιτῶν ἐνάντια στὴ Μαφία, αὐτὴ δὲν εἶναι μιὰ κουβέντα κάποιου ποὺ ἐνδιαφέρεται γιὰ μάταια ἤ καλλωπιστικὰ θέματα. Σὲ τελείως διαφορετικὸ πλαίσιο, ὁ James Hillman γράφει, «Ἀπ’ ὅλες τὶς ἁμαρτίες τῆς ψυχολογίας, ἡ πιὸ θανάσιμη εἶναι ἡ παράβλεψη τῆς ὀμορφιᾶς». Ἡ ὀμορφιὰ, λοιπὸν, μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ κεντρικὸ μέλημα γιὰ τὴν ψυχολογία καὶ τῆν ἠθικὴ, ὅπως διαβεβαιώνει ὁ François Cheng στὴ συνέχεια τοῦ ἀποσπάσματος ποὺ προαναφέρθηκε, λέγοντας πὼς ἡ ἐνασχόληση μὲ τὴν ὀμορφιὰ δὲν εἶναι καθόλου ἄσκοπο παιχνίδι, ἀλλά ἀντίθετα «ἡ ἐπιτακτικὴ καὶ διαρκὴς ἀποστολὴ μας». Ἐν τούτοις, μὲ ποιὰ ἔννοια μπορεῖ ἡ ὀμορφιὰ νὰ εἶναι τόσο σημαντικὴ; Καὶ πάλι, σὲ τὶ εἴδους ὀμορφιὰ ἀναφερόμαστε;

Στὴν παροῦσα συζήτηση, προτίθεμαι νὰ ἐξερευνήσω τὸ θέμα τῆς ὀμορφιᾶς στὴ θεραπεία Gestalt, ἑστιάζοντας γι’ αὐτὸ τὸ λόγο, καὶ προσπαθώντας ἀκολούθως νὰ ἐπεκταθῶ, σὲ μιὰ ἔννοια ποὺ ἀποτελεῖ ἕναν ἀπὸ τοὺς ἀκρογωνιαίους λίθους τῆς προσέγγισὴς μας.

Τὸ ἄρθρο μου θὰ καλύψει τέσσερα κύρια ζητήματα:

  1. Ὀμορφιὰ: ἕνας ἀκρογωνιαῖος λίθος τῆς θεωρίας τῆς θεραπείας Gestalt.
  2. Πόνος: ψυχοπαθολογικὴ δυστυχία ὡς ἀπουσία παρά πόνος.
  3. Ἀπὸ τὴν ψυχοπαθολογία στὴν αἰσθητικὴ τῆς ἐπαφῆς. Ἀποστάζοντας τὴν            ὀμορφιὰ: μιὰ ὑπαρξιακὴ προσέγγιση.
  4. Αἰσθητικὴ ἠθικὴ: ἤθη καὶ πόλις ὡς πηγὲς καὶ ὁρίζοντες τὴς αἰσθητικῆς.
  1. Ὀμορφιὰ: ἕνας ἀκρογωνιαῖος λίθος τῆς θεωρίας τῆς θεραπείας Gestalt

                 Ἡ ὀμορφιὰ εἶναι ἀλήθεια, ἀληθινὴ ὀμορφιὰ – αὐτὸ εἶναι ὅλα ὅσα

                  γνωρίζεις πάνω στὴ γῆ καὶ ὅλα ὅσα χρειάζεσαι νὰ γνωρίζεις.

(J.Keats, Ὠδὴ σὲ μιὰ Ἑλληνικὴ Ὑδρία)

Ὡς θεραπευτὲς εἴμαστε μάρτυρες τῶν μεταπλαστικῶν ἀποτελεσμάτων τῆς δουλειᾶς μας σὲ καθημερινὴ βάση. Ὑπάρχουν φορὲς ποὺ μιὰ παρέμβαση ἀποδεικνύεται πραγματικὰ γοητευτικὴ μὲ τὴ μαγεία ποὺ πηγάζει ἀπ’ αὐτὴν καὶ τὰ ἴχνη ὀμορφιᾶς ποὺ δημιουργεῖ καὶ ἀφήνει πίσω της. Ἀνατροφοδότηση σὰν τὴν ἀκόλουθη εἶναι συχνὴ σὲ ὁμάδες μετὰ ἀπὸ θεραπευτικὴ δουλειὰ: «Τώρα ποὺ δούλεψες εἶσαι τόσο ὄμορφη: τὰ χαρακτηριστικὰ τοῦ προσώπου σου ποτὲ δὲν ἦταν τόσο χαλαρὰ καὶ ἁρμονικὰ· ἔχεις μιὰ φρέσκεια λάμψη στὰ μάτια καὶ τὸ σῶμα σου ἔχει ἀποκτήσει καινούργια χάρη».


[2] Τὰ ἑκατὸ βήματα, 2000, σκηνοθεσία, M.T. Giordana.

1.1 Ἔμφυτη ἤ Αἰσθητικὴ Ἀποτίμηση

Ξεκινᾶμε ἀπὸ τὸ συλλογισμὸ πὼς οἱ ἱδρυτὲς τῆς προσέγγισής μας τοποθέτησαν τὴν ὀμορφιὰ στὸ κέντρο τῆς θεωρίας τῆς θεραπείας Gestalt καὶ τὸ ἔκαναν προσδιορίζοντας ἕνα ἐσωτερικὸ κριτήριο ἀποτίμησης τῆς ἀνθρώπινης ὑγείας:

Ὑπάρχουν δύο εἴδη ἀποτίμησης, ἡ ἔμφυτη καὶ ἡ συγκριτικὴ. Ἡ ἔμφυτη εἶναι παροῦσα σὲ κάθε ἐξελισσόμενη δράση· εἶναι ἡ τελικὴ κατεύθυνση τῆς διαδικασίας, τῆς ἀνολοκλήρωτης κατάστασης ποὺ κινεῖται πρὸς τὴν ὁλοκλήρωση, τῆς ἔντασης πρὸς τὸν ὀργασμὸ κ.λπ. Τὸ μέτρο ἀποτίμησης ἀναδύεται στὴν ἴδια τὴ δράση καὶ, τελικὰ, εἶναι ἀκριβῶς ἡ δράση συνολικὰ.Στὴ συγκριτικὴ ἀποτίμηση, τὸ μέτρο εἶναι ἐκτὸς τῆς δράσης, ἡ δράση κρίνεται σὲ σχέση μὲ κάτι ἄλλο (Perls et al., 1994, pp. 65-66).

Αὐτὴ εἶναι μιὰ ἀρχὴ ἡ ὁποία κάνει τὴν προσέγγισὴ μας τόσο ἐπαναστατικὴ, ἀκόμη καὶ σήμερα, ἑξῆντα χρόνια μετὰ. Σημαίνει ὅτι ἡ ὑγεία ἑνὸς ἀνθρώπινου ὄντος μπορεῖ νὰ ἐκφραστεῖ καὶ νὰ κατανοηθεῖ μέσα ἀπὸ τὴν ποιότητα τῆς ἐπαφῆς, χωρὶς καμμία προσφυγὴ σὲ ἐξωτερικὰ κριτήρια σύγκρισης: ἡ στερεότητα, ἡ χάρη, ὁ ρυθμὸς, ἡ ρευστότητα καὶ ἡ ἔνταση τῆς ἐπαφῆς τοῦ ὀργανισμοῦ μὲ τὸ περιβάλλον του, ἡ διαδικασία μὲ τὴν ὁποία μιὰ μορφὴ καταλήγει νὰ σχηματιστεῖ ἀπέναντι σὲ ἕνα φόντο – ἡ ὀμορφιὰ τῆς ἐπαφῆς, συνοψίζοντας, εἶναι τὸ μέτρο τῆς ὑγείας. Αὐτό λοιπὸν ποὺ ἔχει προσδιοριστεῖ εἶναι ἕνα αἰσθητικὸ κριτήριο γιὰ τὴν ἀποτίμηση τῆς ἐπαφῆς, τῆς ἐν ἐξελίξει συνάντησης, τῆς κατάστασης καὶ τῆς ὑγείας (Joe Lay στὸ Dan Bloom 2003, Robine 2006, 2007, Spanguolo Lobb 20011).[3] Ὡς θεραπευτὲς Gestalt, ἐμπλεκόμαστε ὅλοι στὴν ἐπιδίωξη καλῆς μορφῆς – ἀλχημιστὲς ποὺ ἀναζητοῦν τὸ πολύτιμο μέταλλο ποὺ ἀναδύεται αὐθόρμητα ἀπὸ τὴν ἐπαφὴ, τὴν καλὴ μορφὴ ποὺ ἀποτελεῖ τὴν ὀμορφιὰ της (Zinker, 1978). Ἡ Laura Perls (1992), μάλιστα, ἰσχυρίζεται πὼς οἱ θεμελιώδεις ἔννοιες τῆς θεραπείας Gestalt εἶναι ταυτόχρονα φιλοσοφικὲς καὶ αἰσθητικὲς.

Σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο εἶναι ποὺ προκύπτει ἕνα ἀρχικὸ πρόβλημα: ἡ συγκριτικὴ ἀποτίμηση – τὴν ὁποία ἐμεῖς, σὲ μιὰ ἀναθεώρηση τῆς ἔννοιας τῆς διάγνωσης στὴ θεραπεία Gestalt (Francesetti & Gecele 2009, 2010), ἀποδώσαμε ὡς ἐξωτερικὴ – τοποθετεῖται σὲ ἕνα στοχαστικὸ κυρίως ἐπίπεδο. Ἐν τούτοις, εἶναι ἡ ἔμφυτη ἀποτίμηση στοχαστικὸ ἐπίσης φαινόμενο, ἀφοῦ ἀποτελεῖ παρ’ ὅλα αὐτὰ μιὰ μορφὴ ἀποτίμησης καὶ ἄρα κρίση; Στὸ σημεῖο αὐτὸ ἀποδεικνύεται χρήσιμη ἡ ἔννοια τῆς αἰσθητικῆς. Ἡ ἔμφυτη ἀποτίμηση εἶναι πράγματι «αἰσθητικὴ» καὶ αὐτὴ εἶναι μιὰ ἔννοια ποὺ πρέπει νὰ ἐξερευνήσουμε βαθύτερα.

Τὸν δέκατο ὄγδοο αἰώνα, ὁ ἱδρυτὴς τῆς αἰσθητικῆς, Alexander Gottlieb Baumgarten, τὴν ὅρισε ὡς «ἐπιστήμη αἰσθητῆς γνώσης». Πρόκειται καθαρὰ γιὰ σχῆμα ὀξύμωρο, στὸ ὁποῖο ὁ ὅρος «γνώση» δείχνει νὰ στέκει ἀδέξια δίπλα στὸ ἐπίθετο «αἰσθητὴ», ἀλλά ἀναφέρεται ἀκριβῶς σὲ μιὰ «γνώση μὲ τὶς αἰσθήσεις» (Desideri, 2011). Ἡ Ἐποχὴ τῆς Λογικῆς [Διαφωτισμὸς] τίμησε τὴ γνώση μέσῳ τῶν αἰσθήσεων καὶ ὄχι μόνο μέσῳ τῆς λογικῆς σκέψης. Ἡ λέξη «αἰσθητικὴ» – ἀρχαία μὲν ἐτυμολογικὰ, σύγχρονη δὲ γιατὶ δημιουργήθηκε τὸν 18ο αἰώνα– χρησιμοποιήθηκε ἐκτεταμένα, ὑποδηλώνοντας τὴν ἐφαρμογὴ μιᾶς ἐρευνητικῆς προσέγγισης ιδιαίτερα, ὄχι ὅμως ἀποκλειστικὰ, στὶς καλὲς τέχνες. Ὁ ὅρος αὐτὸς κατέληξε νὰ ἐφαρμόζεται μὲ δύο κυρίως ἔννοιες: ἡ πρώτη εἶναι ἡ ἀναγωγὴ καὶ ὁ περιορισμὸς τῆς αἰσθητικῆς στὸ χῶρο τῆς κριτικῆς τῆς τέχνης· ἡ δεύτερη, ἡ ἐφαρμογὴ αὐτῆς τῆς ἔννοιας σὲ καταναλωτικὰ ἀντικείμενα καὶ εἰδικὰ στὸ ἴδιο τὸ ἀνθρώπινο σῶμα. Καὶ οἱ δύο αὐτὲς τάσεις βασίζονται στὴν ἀντίληψη ὅτι αἰσθητικὴ καὶ ὀμορφιὰ ἐφαρμόζονται στὰ ἀντικείμενα. Ὡστόσο, ἐγὼ θὰ κινηθῶ μακρυὰ ἀπὸ αὐτὴν, ἀναζητώντας τὸ νόημα τῆς ὀμορφιᾶς σὲ μιὰ περιοχὴ ποὺ ὑπερβαίνει τὰ ὅρια ὑποκειμένου καὶ ἀντικειμένου. Τὸν ὅρο «αἰσθητικὴ» ἐπινόησε ὁ Baumgarten καὶ τὸν χρησιμοποίησε γιὰ πρώτη φορὰ σὲ ἕνα λεύκωμα τοῦ 1735 μὲ τίτλο Στοχασμοὶ πάνω στὴν Ποίηση, στὸ ὁποῖο προτείνει τὴν ἰδέα πὼς, ἀκριβῶς ὅπως ὑπάρχει ἡ ἐπιστήμη τῶν νοητικῶν περιεχομένων, δηλαδὴ ἡ λογικὴ, θὰ ἔπρεπε νὰ ὑπάρχει μιὰ ἐπιστήμη τῶν αἰσθητῶν στοιχείων τῆς γνώσης, ἡ ὁποία θὰ ὀνομάζονταν αἰσθητικὴ (D’Angelo, 2011, σ. 16).


[3] Βλ. ἐπίσης τὴν International Gestalt Journal, εἰδικὴ ἔκδοση γιὰ τὴν Αἰσθητικὴ, Τομ. 30, Νο 1, 2007.

Πράγματι, ἡ ἀρχαιοελληνικὴ λέξη αἴσθησις ἔχει αἰσθητηριακὴ ἔννοια καὶ ἄρα ἡ αἰσθητικὴ συνιστᾶ γνώση μέσῳ τῶν αἰσθήσεων. Ἀντίθετα τὸ Αναι-σθητικὸ εἶναι μιὰ φαρμακευτικὴ οὐσία ἤ διαδικασία ποὺ ἀδρανοποιεῖ τὶς αἰσθήσεις. Συνεπῶς μποροῦμε νὰ συνδέσουμε ἄμεσα τὸ αἰσθητικὸ φαινόμενο μὲ τὴν ἔννοια τῆς ἐπίγνωσης στὴν Gestalt – δηλαδὴ τὴν ἐπίγνωση ὡς ἱκανότητα ἄγρυπνης παρουσίας στὶς αἰσθήσεις, νὰ αἰσθάνεται κανεὶς τὴν ἔξαψη [διέγερση] στὸ ὅριο ἐπαφῆς. Ὅπως μᾶς ὑπενθυμίζει ἡ Margherita Spanguolo Lobb (2003a, 2004), τὸ ἀγγλικὸ ἐπίθετο ἄγρυπνος ἔχει κοινὴ ρίζα μὲ τὸ οὐσιαστικὸ ἐπίγνωση.

1.2  Αἰσθητικὴ ἀποτίμηση στὴ ρίζα τῆς Διαμόρφωσης: μιὰ     προ-νοητικὴ καὶ προλεκτικὴ ἀναδυόμενη διαδικασία

Ἄν ἡ αἰσθητικὴ δὲν εἶναι νοητικὴ διαδικασία ἀλλά συνιστᾶ γνώση μέσα απὸ τὶς αἰσθήσεις, τὶ εἶναι αὐτὸ ποὺ συναντᾶμε στὶς αἰσθήσεις μας στὸ ὅριο ἐπαφῆς; Ποῦ μποροῦμε νὰ τοποθετήσουμε τὴν αἰσθητικὴ ἀποτίμηση; Ἡ φυσιολογικὴ (ὅπως θὰ τὴν ὀνόμαζε ὁ Husserl), ἐμπειρικιστικὴ, θετικιστικὴ, ἐπιστημονικὴ στάση θὰ μᾶς ἔλεγε πὼς ὑπάρχει ἕνας ἤδη-σχηματισμένος ὀργανισμὸς ὁ ὁποῖος, συναντώντας ἕναν ἤδη-σχηματισμένο κόσμο, αρχίζει νὰ τὸν γνωρίζει. Οἱ αἰσθήσεις τοῦ ὀργανισμοῦ καταχωροῦν τὰ παρόντα ἀντικείμενα σ’ ἕνα δεδομένο κόσμο. Ἡ φαινομενολογία, μαζὶ μὲ τὴν ψυχολογία Gestalt, μᾶς λέει πὼς δὲν εἶναι ἔτσι. Κατὰ κάποιον τρόπο συν-δημιουργοῦμε τὸν κόσμο καὶ τὸ ὑποκείμενο μέσα στὶς αἰσθήσεις μας, σὲ τόσο ἀκραῖο βαθμὸ ποὺ ὁ κόσμος καὶ τὸ ὑποκείμενο ὑπάρχουν μόνο μὲ μὶα ἀνεπανάληπτη αἴσθηση:

Γιὰ τὴν ἀκρίβεια, ἡ πρώτη, τελευταία καὶ μοναδικὴ στὸ εἶδος της, κάθε αἴσθηση εἶναι μιὰ γέννηση καὶ ἕνας θάνατος (Merleau-Ponty, 2003, σ. 293)

Ἡ ἀντίληψη δὲν ἔρχεται σὲ μᾶς ὡς συμβὰν στὸν κόσμο, στὸν ὁποῖο μποροῦμε νὰ ἐπιθέσουμε τὴν κατηγορία αἰτιότητας, άλλὰ ἀντίθετα ὡς ἀνα-δημιουργία ἤ ἀναδόμηση τοῦ κόσμου κάθε στιγμὴ (στὸ ἴδιο, σ. 283).

Ξανὰ: «ἡ αἴσθηση εἶναι κυριολεκτικὰ ἕνα μοίρασμα [ἐπικοινωνία]» (στὸ ἴδιο, σ. 289). Μία ἀπὸ τὶς μεγαλύτερες ἐπαναστάσεις στὴ φαινομενολογία εἶναι ἡ κατανόηση ὅτι ἡ φαινομενικὴ σταθερότητα τοῦ «ὁ ἑαυτὸς μου» καὶ τοῦ «κόσμου» εἶναι, ἀντίθετα, ὁ καρπὸς μιὰς διαρκοῦς δημιουργίας: «τὸ ὑποκείμενο δὲν εἶναι μιὰ σίγουρη κτήση, ἀλλὰ γιὰ νὰ τὸ κατέχουμε χρειάζεται νὰ τὸ ἐπανα-κατακτοῦμε συνεχῶς» (von Weizsacker, παρατιθέμενος ὑπὸ Ballerini, 2011, σ. 107). Ἔχουμε σαφῆ ἐπίγνωση γι’ αὐτὸ ὅταν βιώνουμε ἤ ἀντιμετωπίζουμε μιὰ ψυχωσικὴ ἐμπειρία, ἡ ὁποία ἀποκαλύπτει αὐτὴ τὴ δημιουργία ἀγκαλιὰ μὲ τὴν ἀστάθειὰ της. Ἡ πρόδηλη σταθερότητα τοῦ κόσμου, θεωρούμενη συνήθως δεδομένη, ἔρχεται στὸ προσκήνιο σὲ ψυχωσικὲς ἐμπειρίες ἀκριβῶς ἐπειδὴ εἶναι αὐτὴ ποὺ ἔχει χαθεῖ. Παραθέτοντας τὸν Husserl:

Ὁ πραγματικὸς κόσμος ὑπάρχει, μόνο ὑπὸ τὴ διαρκῶς σκιαγραφούμενη αἵρεση ὅτι ἡ ἐμπειρία θὰ ἀκολουθεῖ διαρκῶς τὸ ἴδιο δομικὸ μοντέλο (Husserl, 1969, σ. 251 – 2). Αὐτὸ δὲν σημαίνει πὼς πρέπει νὰ βυθιστοῦμε σὲ ἕναν ἀπεριόριστο (absolutus)[4] μεταμοντέρνο σχετικισμὸ, ὅπου τὸ ἄτομο δημιουργεῖ τὴ δικὴ του πραγματικότητα κατὰ τὴ δικὴ του ἐπιθυμία. Ἡ συν-δημιουργία δὲν εἶναι μιὰ αὐτάρκης μορφὴ γέννησης, ἀλλὰ μιὰ διαδικασία στὴν ὁποία τὸ ὑποκείμενο ἀναδύεται ἀπὸ τὸ φόντο, δημιουργώντας το καὶ ταυτόχρονα δημιουργούμενο καὶ τὸ ἴδιο[5] ἀπ’ αὐτὸ. Στὶς αἰσθήσεις, λοιπὸν, δὲν ὑπάρχει ἕνα «ξεχωριστὸ ἐγὼ» ποὺ συναντᾶ «προσδιορισμένα ἀντικείμενα».Ὑπάρχει μᾶλλον ἡ ρίζα τῆς Διαμόρφωσης: μιὰ διαδικασία συν-δημιουργίας βιωματικῶν φαινομένων, στὰ ὁποῖα τὸ ὄχι ἀκόμη ξεχωριστὸ ἐγὼ καθὼς καὶ τὰ ὄχι ἀκόμη προσδιορισμένα ἀντικείμενα ἀνα-δύονται διαρκῶς.


[4] Ἐτυμολογικὰ, ἀπαλλαγμένου κάθε περιορισμοῦ, κάθε ὁρίου.

Ἀπὸ τὴν ἄποψη αὐτῆς τῆς δραματικῆς μετατροπῆς – ἀπὸ ἐκείνη τοῦ ἐγὼ/δεδομένος κόσμος σ’ ἐκείνη τῆς ἀκατάπαυστης συν-δημιουργίας τοῦ «ἐγὼ καὶ κόσμος» – θὰ ἑστιάσω ἐδῶ σὲ ἕνα μόνο σημεῖο: ὅτι αὐτὴ ἡ δημιουργία προκύπτει χωρὶς σκέψη καὶ εἶναι προλεκτικὴ. Πράγμα ποὺ σημαίνει ὅτι δὲν εἶναι αποτέλεσμα τῆς λειτουργίας τοῦ ἐγὼ: κανένας δὲν ξυπνάει τὸ πρωὶ καὶ λέει, «τώρα θὰ δημιουργήσω τὸν ἑαυτὸ μου» (ἐκτὸς τῶν περιπτώσεων σοβαρῆς κατάθλιψης). Προκύπτει, ἐπιπλέον, σὲ προστοχαστικὴ στιγμὴ, σὲ μιὰ περιοχὴ ἐμπειρίας στὴν ὁποία οἱ λέξεις δὲν ἔχουν ἀναδυθεῖ ἀκόμη. Πρέπει νὰ ποῦμε ὅτι δὲν ἀφορᾶ in primis [μάλιστα] τὴ λειτουργία οὔτε τοῦ ἐγὼ οὔτε τῆς προσωπικότητας τοῦ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τοποθετεῖται ἀκριβῶς σὲ αὐτὸ ποὺ ἀναφέρεται ὁ Goodman ὡς τὸ id τῆς κατάστασης (Robine 2006, 2011, Wollants 2008), αὺτὸ ποὺ ὁ Minkowski θὰ ὀνόμαζε «ἀκαθόριστο καὶ θολὸ» φόντο, τὸν τόπο τῆς «αἰσθητηριακῆς ἐπικοινωνίας» (Merleau-Ponty), αὐτὸ ποὺ ὁ Desideri ἔξυπνα ὀνομάζει «αἰσθητηριακὴ κοινωνικὴ συναλλαγὴ».

Στὶς αἰσθήσεις, ἐκτὸς τοῦ νὰ συναντῶνται, ὀργανισμὸς καὶ περιβάλλον δημιουργοῦν ὁ ἕνας τὸ ἄλλο: συν-αναδύονται.[6]

Ἡ αἰσθητικὴ ἀποτίμηση, καθὼς φαίνεται, συμβαίνει τὴ στιγμὴ τοῦ σχηματισμοῦ τῆς ἐμπειρίας, ἡ ὁποία προηγεῖται τῆς νοητικῆς ἐπεξεργασίας. Εἶναι μιὰ ἄμεση καὶ προλεκτικὴ γνώση. Ἡ γένεση τῆς αἰσθητικῆς κρίσης ἔρχεται πρὶν τὴ γλῶσσα: εἶναι μᾶλλον ἡ προϋπόθεση γι’ αὐτὴν καὶ κατοικεῖ στὴν ἐπικράτεια του ἐν δυνάμει (Stern, 2004). Γεννιέται, ἑπομένως, σὲ μιὰ σκιερὴ στιγμὴ, πρὶν τὸ διαχωρισμὸ τῆς ὑποκειμενικὀτητας ἀπὸ τὴν ἀντικειμενικότητα:

Ἡ ὑποκειμενικότητα δὲν μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ πὼς συντίθεται καὶ μορφοποιεῖται πρὶν τὴν ἀνάδυση μιᾶς αἰσθητικῆς καμπύλωσης στὴν αἰσθητηριακὴ δομὴ τῆς ἐμπειρίας. Μποροῦμε ἀκόμη νὰ φθάσουμε στὸ σημεῖο νὰ ἀντιστρέψουμε αὐτὴ τὴ σχέση καὶ νὰ δοῦμε τὴ σφαῖρα τῆς ὑποκειμενικότητας, μὲ τὴν αἴσθηση καθαυτὴν ποὺ ἀπαραίτητα συνεπάγεται, ὡς ἔμφυτη «ἀνταπόκριση» στὴν ἀνάδυση μιᾶς αἰσθητικῆς διάθεσης… Πρέπει νὰ ἀναφερόμαστε, λοιπὸν, σὲ μιὰ αἰσθητικὴ γένεση τῆς ὑποκειμενικότητας, ἀντὶ σὲ μιὰ ὑποκειμενικὴ γένεση τῆς αἰσθητικῆς (Desideri, 2011, σ. 78). Ἀναφερόμαστε λοιπὸν στὸ πῶς αἰσθανόμαστε ἄμεσα καθὼς ἐκτυλίσσονται τὰ γεγονότα, ὄχι στὸ πῶς τὰ κρίνουμε ἐκ τῶν ὑστέρων – στὸ πῶς τὰ νοιώθουμε καθὼς τὰ συν-δημιουργοῦμε καὶ τοὺς δίνουμε μορφὴ. Δὲν μποροῦμε νὰ ἀποτιμήσουμε αἰσθητικὰ χωρὶς νὰ ἐμπλακοῦμε στὴ δημιουργία τοῦ ἀντικειμένου. Μ’ αὐτὴ τὴν ἔννοια, δὲν ὑπάρχουν ἀντικείμενα ὄμορφα ἀφ’ ἑαυτῶν. Ὑπάρχει μόνο ἡ ἐμπειρία δημιουργίας ὀμορφιᾶς παρουσίᾳ κάποιου ἀντικειμένου ποὺ γίνεται ἡ πηγὴ τῆς ὀμορφιᾶς. Αὐτὸ δὲν σημαίνει πώς ἡ ὀμορφιὰ βρίσκεται στὰ μάτια τοῦ παρατηρητῆ, ὅπως ἰσχυριζόταν ὁ Hume, ἀφοῦ ἡ ὀμορφιὰ εἶναι φαινόμενο ποὺ ἀναδύεται ἀπὸ τὴν ἐμπειρία καὶ ἄρα ἀνήκει σὲ μιὰ διάσταση στὴν ὁποία εὐφυῶς ἑστίασαν οἱ ἱδρυτὲς τῆς προσέγγισὴς μας, ἀκολουθώντας μιὰ λεπτὴ γραμμὴ, χωρὶς νὰ πέσουν οὔτε στὸν ὑποκειμενικὸ σχετικισμὸ οὔτε στὸ ρεαλιστικὸ ἀντικειμενισμὸ.[7] Ἀντιμετω-πίζοντας μ’ αὐτὸν τὸν τρόπο τὴν ὀμορφιὰ, μποροῦμε νὰ βροῦμε σ’ αὐτὴν τὴν ἀποκάλυψη τοῦ ἰσόβιου ἔργου, τὴν ἐκδήλωση τῆς παραγωγικῆς ἀτέλειας ποὺ προηγεῖται τῆς ἀνάδυσης τοῦ «ἐγὼ» καὶ τοῦ «κόσμου», τὴ μόνη ἐγγύηση γιὰ νὰ μὴ χαθοῦμε μέσα στὴν ἀντικειμενικοποίηση τοῦ ἄλλου ἤ στὴ σχετικιστικὴ ἄρνησὴ  του.


[5] Ἡ ἔννοια μοῦ φαίνεται πὼς ἀποφεύγει νὰ ὑποπέσει στὴ σύγχρονη ἀναβίωση τοῦ νέο-ρεαλισμοῦ (Ferraris, 2012), ἡ ὁποία ἐπανεπιβεβαιώνει τὴ διχοτόμηση μεταξὺ γεγονότων καὶ ἑρμηνείας τους ὑπέρ τῶν πρώτων, σὲ ἀντίθεση μὲ τὸν Νιτσεϊκὸ ἰσχυρισμὸ πὼς «δὲν ὑπάρχουν γεγονότα, μόνον ἑρμηνεῖες», ἕνα ἀπὸ τὰ σλόγκαν τοῦ μεταμοντερνισμοῦ. Καὶ οἱ δύο θέσεις φαίνεται νὰ προτείνουν μιὰ διχοτομικὴ καὶ ἁπλουστευτικὴ λογικὴ κάνοντας διάκριση μεταξὺ γεγονότων καὶ ἑρμηνειῶν, ἡ ὁποία μπορεῖ νὰ ξεπεραστεῖ μέσῳ τῆς λογικῆς τῆς συν-δημιουργίας, μὲ τὴν ὁποία ἡ ὑποκειμενικὴ ἑρμηνεία καὶ τὰ ἀντικειμενικὰ γεγονότα συν-δημιουργοῦνται, ὄντας συνεπῶς οὔτε ἀντικειμενικὰ δεδομένα οὔτε ἀπαλλαγμένα ἑρμηνείας.

[6] Ἡ φαινομενολογικὴ μας προσέγγιση φαίνεται συνεπὴς μὲ τὴν ἔννοια τοῦ πρωτο-ἑαυτοῦ ποὺ παρουσίασε ὁ Damasio (2010).

Ἡ αἰσθητικὴ εἶναι ἑπομένως μιὰ γνώση ἤδη συντονισμένη, ἤδη συ-ναισθηματικὰ ἐναρμονισμένη, ἤδη in-tended:[8] μιὰ ἐπίγνωση τοῦ τὶ συμβαίνει στὸ ὅριο ἐπαφῆς, στὴ συν-δημιουργία τῆς ἐμπειρίας, αὐτοῦ ποὺ μετακινήθηκε κατὰ τὴ συνάντηση καὶ τῆς ἔκτασης στὴν ὁποία μετακινούμαστε μαζὶ, μετακινώντας ὁ ἕνας τὸν ἄλλον καὶ μετακινούμενοι συναισθηματικὰ μαζὶ. Ἡ συναισθηματικὴ συν-μετακίνηση, πράγματι, συνίσταται στὸ νὰ μᾶς ἀγγίξει αὐτὸ ποὺ συμβαίνει στὸν ἄλλον καὶ ἄρα ἀποτελεῖ κίνηση-μετὰ τοῦ ἄλλου. Ὁ συντονισμὸς εἶναι συν-ἐπηρεαζόμενη κίνηση.

Στὸ τεέυταῖο του βιβλίο ὁ Daniel Stern (2010) προσδιορίζει ὡς θεμελιώδεις μονάδες ἐμπειρίας αὐτὸ ποὺ ἀποκαλεῖ δυναμικὲς μορφὲς ζωτικότητας: στὶς μονάδες αὐτὲς, ἤ gestalten, ἔχουν τὴ βάση τους οἱ διϋποκειμενικὲς ἐναρ-μονίσεις. Φαίνεται πὼς αὐτὴ ἡ κατεύθυνση ἔρευνας ὑποστηρίζει τὴ θέση μας: οἱ ζωτικὲς μορφὲς ἀποτιμῶνται μὲ προστοχαστικὸ τρόπο, γίνονται αἰσθητὲς ὡς ὁλιστικὰ σύνολα (ὄντως gestalten), εἶναι ἀναδυόμενες ἰδιότητες τῆς ἴδιας τῆς ἐμπειρίας. Οἱ παράμετροὶ τους εἶναι: δύναμη, κίνηση, χῶρος, χρόνος, κατεύθυνση/σκοπιμότητα, οἱ ἴδιες ποὺ σχετίζονται μὲ τὴ διαδικασία ἐσωτερικῆς ἀποτίμησης πιστῆς μορφῆς.

Ἡ αἰσθητικὴ γνώση εἶναι ἀναδυόμενη (γεννιέται σὲ μιὰ δεδομένη στιγμὴ), ἐφήμερη (διαρκεῖ μόνον ὅσο μιὰ δεδομένη ἐμπειρία), σωματικὴ (εἶναι ἐνσωματωμένη στὶς αἰσθήσεις καὶ στὸ συντονισμὸ τοῦ σώματος). Δὲν εἶναι οὔτε ἀντικειμενικὴ οὔτε ὑποκειμενικὴ. Τὸ τελευταῖο αὐτὸ σημεῖο εἶναι βασικὸ γιατὶ ὑποδηλώνει μιὰ τρίτη διάσταση, οὔτε ἀντικειμενικὴ οὔτε ὑποκειμενικὴ, ποὺ εἶναι πλούσια σὲ σημασία:

Ἀνάμεσα στοὺς δύο πόλους ἀπόλυτης ὑποκειμενικότητας καὶ ἀντικειμενικότητας ἡ αἰσθητικὴ ἐμπειρία καταλαμβάνει μιὰ μεσαία περιοχὴ, αὐτὴ τῆς διϋποκειμενικότητας (D’Angelo, 2011, σ. 116). Αὐτὸ ποὺ συμβαίνει σὲ μιὰ συνεδρία, εἴτε ἀτομικὴ εἴτε ὁμαδικὴ, καὶ νοιώθουμε πὼς εἶναι «ὄμορφη», δὲν εἶναι οὔτε ἀντικειμενικὰ ὄμορφη (δὲν εἶναι ἰδιότητα τοῦ ἀντικειμένου) οὔτε ὑποκειμενικὰ ὄμορφη (γιὰ μένα μόνο, σὰν νὰ ἦταν ζήτημα προσωπικοῦ γούστου). Εἶναι, ὄντως, παροῦσα γιὰ ὅποιον εἶναι παρὼν στὶς αἰσθήσεις του – ποὺ ἔχει, ἑπομένως, ἐπίγνωση καὶ συμμετοχὴ, ἐμπλέκεται στὴν κατάσταση. Εἶναι ὄμορφο γιὰ μᾶς νὰ εἴμαστε παρόντες στὸ βαθμὸ ποὺ μᾶς ἀγγίζει αὐτὸ ποὺ συμβαίνει. Δὲν ἀναφερόμαστε, βεβαίως, στὴν ὀμορφιὰ εἴτε ἑνὸς ἀντικειμένου ἀπὸ τὸ ὁποῖο μποροῦμε νὰ ἀποσυνδεθοῦμε, εἴτε κάτι συμπαθητικοῦ, εὐχάριστου, ἀνακουφιστικοῦ καὶ καλλωπιστικοῦ.[9] Ὅταν προσηλωνόμαστε στὴν ὀμορφιὰ, τὰ μάτια μας ἀλλάζουν, ἡ ἀναπνοὴ μας ἀλλάζει: ἡ ὀμορφιὰ δὲν ἀνήκει στὸ ἀντικείμενο ἤ στὸ ὑποκείμενο, ἀλλὰ ἀποτελεῖ φαινόμενο ἀναδυόμενης ἐπαφῆς. Ἐμπλεκόμαστε σὲ ἕνα φαινόμενο ποὺ μᾶς μεταμορφώνει καὶ μᾶς καταλαμβάνει, τοῦ ὁποίου ἡ ἰσχὺς μπορεῖ νὰ ἔχει τὴ συναισθηματικὰ διασπαστικὴ δύναμη ἑνὸς παλιρροϊκοῦ κύματος ἤ τῆς ραφινάτης, διεισδυτικῆς ἰδιότητας τοῦ ἀέρα ψηλὰ στὰ βουνὰ. Ἐπιπλέον, ἐπειδὴ μεταμορφώνει, ἀφήνει πίσω της τὸ ἀποτύπωμὰ της. Εἶναι μιὰ ἰσχὺς ἀναπόφευκτα μεταμορφωτικὴ πάντα καὶ ἑπομένως ἀποδομητικὴ: τίποτε καλὸ καὶ νέο δὲν προκύπτει χωρὶς τὴν ἀμοιβαία ἐπιθετικὴ[10] ἀποδόμηση τῶν ἐμπλεκομένων στὴν ἐπαφὴ. Ὁ δεσμὸς μεταξὺ αἰσθητικῆς, ἐπίγνωσης, ἔργου ζωῆς καὶ μεταμόρφωσης γίνεται σαφέστερος ἄν διερευνήσουμε βαθύτερα τὴν ἐτυμολογία τῆς λέξης, ὅπως ἔκανε ὁ κλασσικὸς φιλόλογος Richard Onians:


[7] Ἐδῶ ἀναφέρομαι στὴν ἔννοια τοῦ ἑαυτοῦ ποὺ ἀναδύεται στὴν κατάσταση (βλ. Spanguolo Lobb 2001, Wollants 2008 καὶ Philippson 2009).

[8] Βλ. τὸ ἰταλικὸ ρῆμα intendere, ἀπὸ τὸ λατινικὸ intendere: κουρδίζω μουσικὸ ὄργανο, συντονίζω τὶς χορδὲς του μὲ τὸ συναίσθημα. [Ἰταλικὰ intendere: κατανοῶ, καταλαβαίνω Σ.τ.μ.]

[9] Ἡ διάκριση αὐτὴ εἶναι ἐπίσης σχετικὴ στὴν αἰσθητικὴ ἀποτίμηση ἑνὸς ἔργου τέχνης, ὅπως μᾶς διδάσκει ἡ δοκιμασία τοῦ Πυγμαλίωνα: μποροῦμε νὰ ἀπολαμβάνουμε τὴν ὀμορφιὰ σὲ κάτι ποὺ θὰ ἦταν τερατῶδες ἄν ἦταν ἀληθινὸ, ὅπως τὸν πίνακα ἑνὸς δαίμονα ἤ τὸ γλυπτὸ ἑνὸς δράκου.

Τὸ ἑλληνικὸ ρῆμα αἰσθάνομαι (ἐπιμήκης μορφὴ τοῦ αἴσθομαι: ἀντιλαμβάνομαι), ἀπὸ τὸ ὁποῖο παράγεται ἡ αἴσθησις, εἶναι τὸ κέντρο τοῦ Ὁμηρικοῦ ἀΐσθω, ποὺ σημαίνει «μοῦ κόβεται ἡ ἀναπνοὴ» ἤ «εἰσπνέω». Στὴ συγγένειά της μὲ ὅρους ποὺ ὑποδηλώνουν τὴν «ἀναπνοὴ» τοῦ ἐν ζωῇ, ἡ αἴσθησις ἔχει κοινὴ ρίζα μὲ τὴ λέξη αἰὼν, ποὺ σημαίνει χρόνο ποὺ ἀναγεννᾶται καὶ, πρὶν ἀπ’ αὐτὸ, «ζωτικὴ δύναμη» ποὺ ρέει μέσα στὰ σώματα (Desideri, 2011, σ. 74-75).

Ἡ ὀμορφιὰ, λοιπὸν, μεταμορφώνει καὶ ἀφήνει τὸ ἴχνος της. Μιὰ ἄλλη κεντρικὴ σχέση ἐμφανίζεται ἐπίσης ἐδῶ: ἐκείνη μεταξὺ ὀμορφιᾶς καὶ πα-ρουσίας. Τοῦτος εἶναι ὁ δεσμὸς ποὺ μᾶς φέρνει στὸ ἄλλο σταυροδρόμι τῆς συ-ζήτησής μας: τὸν πὸνο. Καὶ στὸ μονοπάτι αὐτὸ θὰ συναντήσουμε τὴν οὐσία τῆς ψυχοπαθολογίας.

2. Πόνος: ἡ ψυχοπαθολογικὴ δυστυχία εἶναι ἀπουσία παρὰ πόνος

Ὅταν θαυμάζουμε τὴν ὀμορφιὰ τοῦ μαργαριταργιοῦ, δὲν πρέπει νὰ ξεχνᾶμε ποτὲ ὅτι προέρχεται ἀπὸ τὴν ἀσθένεια τοῦ ὄστρακου.

(K. Jaspers)

2.1 Ὁ πόνος ὡς κριτήριο δυστυχίας στὴν ἰατρικὴ καὶ ἡ ἀπουσὶα ὡς κριτήριο δυστυχίας στὴν ψυχοπαθολογία

Στὴν ἰατρικὴ, τὸ ἀντίθετο τῆς ζωῆς εὶναι ὁ θάνατος. Στὴν ψυχοθεραπεία ποὺ προσανατολίζεται φαινομενολογικὰ καὶ ὑπαρξιακὰ, ἀντίθετα, τὸ ἀντίθετο τῆς ζωῆς δὲν εἶναι ὁ θάνατος. Ὁ θάνατος εἶναι κάτι ποὺ παίζει οὐσιώδη ρόλο στὴ ζωὴ, στὸ βαθμὸ ποὺ καθορίζει τὴ μοναδικότητα καὶ τὴν πλυτιμότητα κάθε στιγμῆς. Εἶναι ὁ ζωτικὸς σύντροφος τῆς ζωῆς, πολύτιμος καὶ ἀπαραίτητος.

Τὸ ἀντίθετο τῆς ζωῆς, δηλαδὴ τῆς παρουσίας, εἶναι ἡ ἀπουσία. Μὲ τὰ τραγικὰ λόγια ἑνὸς πελάτη ὁ ὁποῖος ζοῦσε μὲ κάτι ποὺ ἴσως εἶναι ἡ πιὸ ἀκραία κατάσταση ἀπουσίας, τὴ μελαγχολικὴ κατάθλιψη:

Τὰ πάντα εἶναι πεθαμένα μέσα μου. Δὲν ὑπάτχει πιὰ ζωὴ.

Τὰ πάντα εἶναι μηχανικὰ. Οἱ κινήσεις μου δὲν εἶναι πιὰ δικὲς μου. Εἶναι πεθαμένες. Εἶμαι πεθαμένος.

Στὴν ἰατρικὴ, τὸ ἀντίθετο τῆς εὐεξίας εἶναι ἡ δυστυχὶα, ὅπου τὸ πρόθεμα «δυσ» ἀναφέρεται σὲ σωματικὴ ἀσθένεια καὶ πόνο. Γιὰ νὰ ἀποφευχθεῖ ὁ πόνος, ὁ χειρουργὸς ἐπεμβαίνει χορηγώντας κάποιο ἀν-αισθητικὸ. Οἱ ὀδοντίατροι μᾶς μαθαίνουν πὼς ἄν κάποιο δόντι πονάει, σημαίνει ὅτι κάτι συμβαίνει καὶ χρειάζεται φροντίδα. Τὸ ἴδιο συμβαίνει μὲ τὴ λειτουργία τοῦ πόνου στὴ φυσιολογία: εἶναι ἔνδειξη ὅτι κάτι χρειάζεται φροντίδα.

Στὴν ψυχοθεραπεία, τὴν προσανατολισμένη φαινομενολογικὰ καὶ ὑπαρ-ξιακὰ, ὁ πόνος δὲν εἶναι τὸ ἀντίθετο τῆς εὐεξίας. Ὁ πόνος εἶναι ἕνα ἐγγενὲς καὶ μὴ καταργήσιμο κομμάτι τῆς ζωῆς. Τὸ ἀντίθετο τῆς εὐεξίας εἶναι καὶ πάλι ἡ ἀπουσία.


[10] Ἡ λέξη ἐπίθετικότητα (ad-gressive στὸ κείμενο) προέρχεται ἀπὸ τὸ λατινικὸ ad-graedior – κίνηση πρὸς.

Μάλιστα, ἡ κορύφωση τῆς ὀμορφιᾶς μιᾶς συνάντησης, καὶ ἄρα τῆς υγείας της, συμπίπτει μερικὲς φορὲς μὲ τὴν κορύφωση τοῦ πόνου ποὺ ἀποδεσμεύεται μέσα ἀπὸ τὴν ἐπαφὴ. Στὴν ψυχοθεραπεία ἡ ἀποδέσμευση ἑνὸς ἔντονου πόνου μπορεῖ νὰ ἀντιστοιχεῖ στὴν αἰσθητικὴ κορύφωση τῆς συνάντησης.

Στὸ σημεῖο αὐτὸ συναντᾶμε τὴν ἀνθρωπολογικὴ προσέγγιση τῆς θεραπείας Gestalt: τὸ ἄτομο ποὺ εἶναι ὑγιὲς καὶ σφριγηλὸ πρέπει νὰ εἶναι πλήρως παρὸν στὶς αἰσθήσεις του καὶ ὄχι ἀναισθητοποιημένο. Ἄν εἶναι ὀδυνηρὸ νὰ εἶναι κάποιος παρὼν στὴ ζωὴ του, τότε εἶναι ὑγιὲς νὰ αἰσθάνεται αὐτὸ τὸν πόνο. Πράγματι, ἡ ὀμορφιὰ δὲν εἶναι πάντα εὔκολη, «εὐχάριστη» ἤ ἑλκυστικὴ. Μὲ τὰ λόγια ἑνὸς πελάτη κάποια στιγμὴ ποὺ εἴχαμε φτάσει σὲ κρίσιμο θεραπευτικὸ σημεῖο:

…στὸ σημεῖο αὐτὸ θὰ πάρω στυλὸ καὶ θὰ σοῦ γράψω. Ἡ ὀμορφιὰ ἀποκτᾶ λίγη ἐνέργεια. Καθὼς τὴν παρατηρῶ, μπορῶ νὰ διακρίνω πὼς ἀποτελεῖται ἀπὸ δάκρυα, σάλιο, ἱδρώτα καὶ ἐμετὸ… Γιὰ νὰ εἶμαι εἰλικρινὴς, εἶχα σκεφτεῖ ὅτι θἆταν φτιαγμένη ἀπὸ φῶς. Αὐτὸ ἦταν ἄραγε τὸ λάθος μου;

Ὅταν περνᾶμε ἀπὸ τὴν ἐπικράτεια τῆς ἰατρικῆς σ’ ἐκείνη τῆς ψυχοπαθολογίας συμβαίνει κάτι ριζοσπαστικὸ: μὲ τὴ μετάβαση αὐτὴ κάνουμε ἕνα κβαντικὸ ἅλμα, τὸ ὁποῖο δὲν ἔχει ἴσως μελετηθεῖ ἀκόμη ἀρκετὰ. Περνᾶμε, πράγματι, ἀπὸ μιὰ διάσταση ὅπου μπορεῖ νὰ σκεφτόμαστε (συχνὰ χρήσιμα) ὡς πρὸς ἄτομα καὶ ἀντικείμενα σὲ κάποια ἄλλη στὴν ὁποία εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀποσπάσουμε τὸ ἄτομο ἀπὸ τὸ σχεσιακὸ πεδίο ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀπαρτίζεται. Τὸ νὰ ποῦμε ὅτι τὸ ἄτομο «εἶναι ἐμβαπτισμένο» σ’ ἐκεῖνο τὸ σημεῖο δὲν ἀρκεῖ. Τὸ σχεσιακὸ πεδίο εἶναι πραγματικὰ ἐκεῖνο ἀπὸ τὸ ὁποῖο «ἀπαρτίζεται» τὸ ἄτομο.

Αὐτὸ εἶναι τὸ σημεῖο τὸ ὁποῖο τείνει νὰ συγκαλύπτει ὁ ἀναγωγισμὸς. Στὴ χειρότερη περίπτωση, δὲν παίρνει ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὡς ὑποκείμενα δὲν εἴμαστε «διαχωρίσιμα» ἀπὸ τὴ σχεσιακὴ κατάσταση καὶ ἔτσι μᾶς διαχωρίζει ἀπὸ τὸ σῶμα μας, ἀναγάγοντὰς μας σὲ σκέτο ἐγκέφαλο. Ὅπως διαβεβαιώνει ὁ/ἡ Alva Noe (2010), δὲν εἴμαστε περισσότερο ἐγκέφαλοι ἀπ’ ὅ,τι τὰ μόρια κυτταρίνης τῶν χαρτονομισμάτων εἶναι χρήματα.

Ἡ ἀναισθησία εἶναι σὰν ἕνα διαχωριστικὸ ὅριο ὑδάτων ποὺ τραβάει μιὰ γραμμὴ ἀνάμεσα σὲ δύο διαστάσεις, τὴν ἰατρικὴ ἐπικράτεια τοῦ σώματος-ἀντικειμένου καὶ τὸ ψυχοθεραπευτικὸ ὅραμα τοῦ ζῶντος-σώματος (Galimberti 1987, Borgna 1988). Ἡ ἀναισθησὶα μπορεῖ νὰ ἀποτελεῖ συστατικὸ τῆς εὐεξίας ἑνὸς Korper (σῶμα μὲ τὴν ἀνατομικὴ ἔννοια, ὅπως αὐτὸ ποὺ βλέπει ὁ ὀδοντίατρος), ὄχι ὅμως τοῦ Leib (τοῦ ζωντανοῦ σώματος). Πῶς μπορεῖ κάποιος νὰ ἀγαπάει ἄν εἶναι ἀναίσθητος;

Ἡ ψυχοπαθολογὶα, ἑπομένως, ἀντίθετα μὲ τὴν ἰατρικὴ παθολογία, δὲν μπορεῖ νὰ παραβλέψει τὴ σχεσιακὴ διάσταση χωρὶς νὰ παραδοθεῖ στὴν ἀντικειμενικοποίηση τοῦ ὑποκειμένου (ὅπως γνωρίζουμε τουλάχιστον μετὰ τὴν ἐργασία τοῦ Jaspers) καὶ στὸ παράδοξο (Jaspers, 1963). Ἄν τοποθετούμαστε στὴ σχεσιακὴ διάσταση, τὸ ψυχοπαθολογικὸ συμβὰν δὲν εἶναι ὑποκειμενικὸς πόνος. Γιὰ παράδειγμα, ὁ πόνος τῆς ἀπώλειας εἶναι ὑγιὴς καὶ ἔνδειξη ὑγείας. Ἡ ἀπουσία πόνου στὴ ναρκισσιστικὴ ἀδυναμία ἀγάπης ἀποτελεῖ ψυχοπαθολογικὴ καὶ ὑπαρξιακὴ τραγωδία.

Τὸ ψυχοπαθολογικὸ συμβὰν συνιστᾶ ἀπουσία στὸ ὅριο ἐπαφῆς. Ἡ ἀπουσία αὐτὴ ἐκδηλώνεται σὰν κάτι τὸ ἀν-αισθητικὸ καὶ α-ποιητικὸ. Ἀναισθησία σημαίνει ἔλλειψη αἴσθησης, α-ποιητικὸ (ποίησις, ἀπὸ τὸ ἑλληνικὸ, ποιῶ) σημαίνει ἔλλειψη δημιουργικότητας. Αἰσθητικὴ καὶ ποίηση, σ’ αὐτὴ τὴν ἐσοχὴ τῆς δραστηριότητας τῆς ζωῆς, εἶναι ἀξεδιάλυτα δεμένες στὴ συνύπαρξή τους. Ἡ ποίηση εἶναι ἡ ἰδιάζουσα δραστηριότητα τοῦ ψυχοθεραπευτῆ: τὰ θεραπευτικὰ του λόγια εἶναι ποιητικὰ λόγια, λόγια ποὺ ἔχουν σῶμα, ἁπτὰ λόγια ποὺ ἀγγίζουν καὶ μεταμορφώνουν γιατὶ ἀποτελοῦν ὄχημα ἐμποτισμένο μὲ ὀμορφιὰ κατευθείαν ἀπὸ τὴν ἔναρξὴ τους. Ὡστόσο, ὑπάρχουν ἐπίσης χειρονομίες ποὺ μιλοῦν, σιωπὲς γεμᾶτες ἐπαφὴ καὶ ἐπικοινωνία.

2.2 Τρεῖς μορφὲς ἀπουσίας

Ἄς ἐξετάσουμε τὰ διάφορα εἴδη ἀπουσίας καὶ ἄρα ψυχοπαθολογίας. Μποροῦμε νὰδιακρίνουμε τρεῖς βασικὲς μορφὲς.

2.2.1 Πρώτη μορφὴ

Ἀπὸ τὴν πρώτη μας συνάντηση, ἡ παρουσία της μοῦ δημιούργησε μιὰ ἔντονη ἀτμόσφαιρα ἀβεβαιότητας, τεντώματος – ἕνα κλῖμα στὸ ὁποῖο μποροῦσε νὰ συμβεῖ ὁτιδήποτε. Ἡ τραγωδία κρεμόταν σὰν τσεκούρι πάνω ἀπὸ τὸ κεφάλι μας. Ὑπῆρχε μιὰ αἴσθηση πὼς κάτι τὸ ἀδιανόητο, τὸ καταστροφικὸ μποροῦσε νὰ πέσει πάνω μας ὁποιαδήποτε στιγμὴ.

Ἀναπνέω… προσπαθῶ νὰ στηρίξω τὸν ἑαυτὸ μου ἀπέναντι στὸ ἄγχος καὶ νὰ ὑπομείνω αὐτὴ τὴν καταπιεστικὴ, ἀπειλητικὴ ἀτμόσφαιρα, ἀλλὰ κάθε τόσο ὑποκύπτω σὲ ξαφνικὲς ριπὲς ἰλίγγου. Θυμᾶμαι καθαρὰ μιὰ συνεδρία μὲ ἄλλον πελάτη, χρόνια πρὶν, στὴν ὁποία ἔνοιωσα ξαφνικὰ τὸ δωμάτιο (ἤ ἐμένα) νὰ τρέμει. Γιὰ κλάσμα δευτερολέπτου ἀποπροσανατολίστηκα καὶ ὕστερα, καθὼς κοιταζόμασταν, καταλάβαμε καὶ οἱ δύο πὼς ἔγινε ἕνας μικρὸς σεισμὸς. Αὐτὸ ἦταν τὸ κλῖμα στὸ ὁποῖο ξεκίνησε ἡ συνεδρία μὲ τὴν Μαρία:

Θ: Καλημέρα.

Μ: Καλημέρα.

Σιωπὴ

Θ: Πῶς ἦρθες ἐδῶ;

Μ: Ἡ κόρη μου μὲ ἔφερε… Ναὶ, νομίζω ἡ κόρη μου… Ἀπ’ ὅσο ξέρω, αὐτὴ ἦταν.

Ὁ τρόπος ποὺ λέει αὐτὰ τὰ λόγια, ποὺ εἶναι κάτι σὰν λεκτικὸ τὶκ, μὲ βυθίζει σ’ ἕνα σύμπαν ὅπου τίποτα δὲν εἶναι σταθερὸ ἤ συνεχὲς. Εἶναι μιὰ δίνη εὔθραυστων ἀντικειμένων ἀπὸ papier mâché ποὺ γίνονται συνεχῶς κομματάκια. Ἀληθινὰ καὶ ὀντολογικὰ, δὲν ὑπάρχει καμμιὰ σιγουριὰ.

Θ: Ἡ κόρη σου ἡ Ἄννα;

Μ: Ναὶ, τὸ ὄνομα τῆς κόρης μου εἶναι Ἄννα, ἀπ’ ὅσο ξέρω…

Ἡ Μαρία δὲν διατρέχει τὸ σῶμα της καθὼς ψάχνει αὐτὲς τὶς ἀπαντήσεις. Εἶναι σὰν νὰ μὴν ἔχει ἐγκατασταθεῖ τίποτε στὴ βεβαιότητα τῆς μνήμης, τῆς ἐμπειρίας, τῆς αἴσθησης. Τὰ πάντα εἶναι πιθανὰ, κι ἔτσι τίποτα δὲν εἶναι ἐπίκτητο, καὶ οἱ ἀπαντήσεις της ἀναβλύζουν ἀπὸ συμπεράσματα ποὺ δὲν βασίζονται σὲ κάτι ποὺ μποροῦμε ἀπὸ κοινοῦ νὰ ὀνομάσουμε σῶμα ἤ πραγματικότητα. Τὸ πρῶτο εἶδος ἀπουσίας εἶναι ἑπομένως τὸ νὰ μὴν ἀποτελοῦμε ὑποκείμενα. Αὐτὸ συμβαίνει σὲ ψυχωσικὲς ἐμπειρίες (Spanguolo Lobb 2003, Spanguolo Lobb & Francesetti προσεχῶς). Κατὰ παράδοξο τρόπο, σ’ αὐτὴ τὴν ἀπουσία ὑπάρχει μιὰ μοναδικὴ καὶ ἐξαιρετικὰ ἰσχυρὴ μορφὴ παρουσίας. Ὅταν τὴ συναντᾶμε – ἄν δὲν ἀποσυρθοῦμε ἀπὸ τὸ ὅριο ἐπαφῆς – ἀμέσως μᾶς ἁρπάζει, μᾶς μολύνει, μᾶς καταβάλλει καὶ μᾶς κατακλύζει. Εκεῖ βρίσκεται ἡ μη-ὕπαρξη τοῦ ὑποκειμένου ἀλλὰ καὶ μιὰ ἰσχυρὴ ἀτμοσφαιρικὴ παρουσία, ἀφοῦ τὸ ὑποκείμενο βρίσκεται δυνητικὰ ἐκεῖ, ἡ τάση νὰ δομηθεῖ εἶναι φοβερὰ δυνατὴ ἀλλά τὸ μονοπάτι ποὺ ὁδηγεῖ στὴ δόμησή της, τουλάχιστον σ’ αὐτὸ τὸ σχεσιακὸ πεδίο, οὐσιαστικὰ λείπει. Ἄν κοιτάξουμε μέσα στὰ μάτια κάποιου σὲ κατάσταση ψυχωσικὴς ὀδύνης, βλέπουμε κάτι πέρα ἀπ’ αὐτὸ, βλέπουμε μιὰν ἄβυσσο. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, ἐμεῖς αἰσθανόμαστε γυμνοὶ, σὰν νὰ μᾶς ἔχουν παρακάμψει. Τὸ βλέμμα τοῦ ψυχωσικοῦ εἶναι ἀποδομητικὸ ἐπειδὴ μᾶς βυθίζει σὲ μιὰ διάσταση ὅπου οἱ ὑποκειμενικότητες δὲν ἔχουν δομηθεῖ. Ἐκεῖ εἶναι ἀδύνατον νὰ συν-δημιουργηθοῦμε μὲ ὁποιονδήποτε συγκεκριμένο τρόπο, ἀλλὰ τὸ ἔργο τῆς συν-δημιουργίας μπορεῖ νὰ εἶναι πολὺ ἐνεργητικὸ, μολονότι ἐμποδίζεται στὴν ἐπίτευξη προσδιορισμοῦ τῶν ὑποκειμένων. Εἴμαστε βυθισμένοι σὲ μιὰ συνεχῆ καὶ συνεχῶς μάταιη προσπάθεια νὰ συνθέσουμε ἕναν κόσμο μὲ σαφῆ καὶ συνδετικὰ ὅρια, σ’ ἕνα χωνευτήρι ὑψικαμίνου στὴν ὁποία κάθε δυνατότητα δημιουργεῖται καὶ διαλύεται. Εἶναι ἕνας χῶρος ψυχασθενῶν, κενὸς ἀπὸ ἁπαρτιωμένα ὑποκείμενα καὶ ἀντικείμενα, ἀφοῦ ὁ κόσμος αὐτὸς προηγεῖται τῆς δόμησης τοῦ συγκεκριμένου. Ἐν τούτοις, εἶναι αὐτὴ ἡ ἰδιαίτερη ποιότητα ἀπουσίας καὶ δυνητικῆς παρουσίας ποὺ μερικὲς φορὲς μᾶς ἐπιτρέπει νὰ γίνουμε καλλιτέχνες, ποιητὲς, ἐξόχως δημιουργικοὶ. Καὶ, κατὰ τὸν Heideger, αὐτὴ εἶναι ἡ κρυφὴ ἀλήθεια ποὺ ἀποτελεῖ τὴν ἀποκλειστικὴ προστασία ψυχασθενῶν, ποιητῶν καὶ παιδιῶν (Blankenburg 1971, Salonia 2001, Borgna 2011): εἶναι ἕνα πειστήριο τοῦ θαύματος μὲ τὸ ὁποῖο παλλόμαστε στὴ διάσταση τοῦ ἀνάμεσα (Buber 1996, Francesetti 2008), τοῦ ἐνδιαφέροντος (interest: προσέξτε τὴ λατινικὴ ρίζα, inter-esse: «ὄντας ἀνάμεσα») ποὺ ἀπογυμνώνει καὶ ἀναταράσσει τὴν ἀλαζονία τῆς ἀτομικότητας. Προτοῦ γίνουμε σαφῆ ὑποκείμενα εἴμαστε φαινόμενο άναδυόμενο ἀπὸ τὸ πεδίο, σφύζοντας ζωτικότητα.

2.2.2 Δεύτερη μορφὴ

Ἕνας ἄντρας στὰ πενῆντα του μοῦ λέει: «Δὲν ἔχω ιδιαίτερα προβλήματα, μόνο τὶς συνηθισμένες ἔγνοιες τῆς καθημερινότητας. Άλλὰ ἔχω τὴν ἐντύπωση ὅτι δὲν εἶμαι ζωντανὸς. Εἶμαι πενῆντα χρονῶν καὶ ἡ ζωὴ μου δὲν ἔχει ἄρωμα. Συνεχῶς εἶμαι δυσαρεστημένος. Πρόσφατα αἰσθάνθηκα κάποια εὐχαρίστηση νὰ ἀναβλύζει στὸ λαιμὸ μου στιγμιαῖα, ἀλλὰ σταμάτησε ἐκεῖ. Τὸ σῶμα μου ἔγινε ἄκαμπτο, πάγωσε καὶ δὲν μποροῦσα νὰ νοιώσω τίποτα».

«Καὶ πῶς νοιώθεις τώρα ποὺ μοῦ τὸ λὲς;»

«Τίποτα… Ἐντάξει εἶμαι… κανονικὰ, νομίζω».

Ὁ δεύτερος τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο πορεῖ νὰ εἴμαστε ἀπόντες εἶναι ὅταν ἔχουμε δομηθεῖ ὡς ὑποκείμενο ἀλλὰ εἴμαστε ἀπόντες ἀπὸ τὶς αἰσθήσεις μας, ἀναισθητοποιημένοι. Εἶναι ἡ ἀπουσία ποὺ βιώνουμε κατὰ τὶς νευρωσικὲς ἐμπειρίες μας.[11] Ἐδῶ εἶναι δύσκολο νὰ προσδιοριστοῦμε μέσῳ τῆς διαδικασίας τῆς συν-δημιουργίας κι ἔτσι τὰ δυναμικὰ τοῦ πεδίου εἶναι μερικῶς μόνο προσβάσιμα. Τὸ πεδίο εἶναι ἀδύναμο ἐπειδὴ ἔχει ἀναισθητοποιηθεῖ.

Τόσο στὸν πρῶτο ὅσο καὶ στὸ δεύτερο τρόπο ἀπουσίας, ἐπεμβαίνουν προστατευτικοὶ μηχανισμοὶ, ποὺ κινητοποιοῦνται γιὰ νὰ κάνουν τὸ ἀνυπόφορο ὑποφερτὸ, καθιστώντας ἄγνωστη τὴν ἀπουσία. Ἡ ἀπουσία ἐξαφανίζεται μέσα στὴ λήθη.

Ὁ θεραπευτὴς συναντᾶ αὐτὲς τὶς ἀπουσίες στὸ ὅριο ἐπαφῆς καὶ τὶς συναντᾶ αἰσθητικὰ – μὲ τὶς αἰσθήσεις του. Ὁ θεραπευτὴς – παρὼν στὶς αἰσθήσεις του, πλήρως ἀσχολούμενος μὲ τὴ συν-δημιουργία ἐπαφῆς καὶ ἀφοσιωμένος στὴ δόμηση τῆς σχέσης – αἰσθάνεται τὶς ἀπουσίες. Ἡ αἴσθηση αὐτὴ εἶναι ἤδη μιὰ θεραπευτικὴ πράξη, καθὼς προκαλεῖ ξανὰ τὴν ἀνάδυση τῆς ξεχασμένης ἀπουσίας στὸ σχεσιακὸ πεδίο. Δὲν ἔχει σημασία ἄν αὐτὸ δὲν εἶναι ἀκόμα τὸ ζήτημα στὸ μυαλὸ τοῦ πελάτη. Ἡ ἀνακλημένη ἀπουσία εἶναι ἤδη παρουσία. ἁξίζει νὰ θυμηθοῦμε ὅτι τὸ λατινικὸ ρῆμα ricordor, ἀπὸ τὸ ὁποῖο προέρχεται τὸ σύγχρονο ἰταλικὸ ricordare [θυμᾶμαι], σημαίνει οὐσιαστικὰ «φέρνω πάλι μέσα στὴν καρδιὰ». Τὸ ἴδιο τὸ γεγονὸς ἐπανατοποθέτησης τῆς ἀπουσίας ἀνάμεσὰ μας ἐκτελεῖ τὸ θαῦμα τῆς μεταμόρφωσής της σὲ παρουσία. Ἡ αἴσθησις εδῶ γίνεται ποίησις, τὸ συναίσθημα γίνεται δημιουργία.


[11] Οἱ ἀπουσίες αὐτὲς, τὶς ὁποῖες ἡ θεραπεία Gestalt ὀνομάζει διακοπὲς τῆς ἐπαφῆς, βιώνονται αἰσθητικὰ ὡς ἀπουσίες στὴ συν-δημιουργία τῆς ἐμπειρίας ἡ ὁποία, ὅπως εἴδαμε, συμβαίνει ἀκατάπαυστα.

2.2.3 Τρίτη μορφὴ

  Ὁ Π. εἶναι ἕνας τριανταπεντάχρονος ἄντρας, πολὺ τεντωμένος στὴ στάση του, τὸ χαμόγελο στά χείλη του παράξενα παράφωνο μὲ τὴ σκληρότητα στὸ βλέμμα του. Ἄν ἀφεθῶ νὰ αἰσθανθῶ, αἰσθάνομαι φόβο. Μπορῶ νὰ νοιώσω τὸ σαρκασμὸ[12] του νὰ γρατζουνάει τὸ δέρμα μου. Ὁ Π. παραπέμφθηκε σὲ μένα ἐπειδὴ κακοποίησε τὴν φίλη του.

Μοῦ λέει μὲ σαρδώνεια ψυχρότητα: «Ὅταν πάω μὲ μιὰ γυναῖκα, δὲν αἰσθάνομαι τίποτα ἐκτὸς ἀπὸ τὴν εὐχαρίστησή μου. Αὐτὸ ποὺ μ’ ἐνδιαφέρει εἶναι ἡ εὐχαρίστησή μου. Στὴν ἀρχὴ δὲν ὑπάρχουν προβλήματα. Μετὰ, κάποια ὁρισμένη στιγμὴ, μοῦ ἀντιπαρατίθεται καὶ αὐτὸ δὲν τὸ ἀντέχω. Δὲν ὑπάρχει κανένας λόγος γι’ αὐτὸ κι ἔτσι θυμώνω. Τότε, ἐκείνη θέλει νὰ φύγει. Δὲν καταλαβαίνει πὼς πρέπει νὰ μείνει ἐκεῖ; Καὶ ἄν δὲν καταλαβαίνει μὲ τὸν εὔκολο τρόπο, ἴσως τὸ καταλάβει μὲ τὸ σκληρὸ».

«Καὶ λὲς ὅτι αὐτὸ συμβαίνει πάντα κάποια ὁρισμένη στιγμὴ στὶς σχέσεις σου;»

«Ναὶ… Ἀλλὰ πρέπει νὰ σοῦ πῶ ὅτι ἐγὼ μεταχειρίζομαι βασικὰ τὶς γυναῖκες σὰν πόρνες, γιατὶ ὅλες εἶναι πουτάνες. Δὲν τὸ καταλαβαίνουν, γιατὶ εἶμαι ξύπνιος, ἀλλὰ τὶς ἐκμεταλλεύομαι. Καὶ ὅταν τὸ καταλάβουν στὸ τέλος, εἶναι ἀργὰ. Τὶς ἔχω ἤδη ἐκμεταλλευτεῖ».

Ἡ Τρίτη αὐτὴ μορφὴ ἀπουσίας καταλαμβάνει πολλές φορὲς περιθωριακὸ χῶρο στὴν ψυχοθεραπεία γιατὶ ἐκεῖνοι ποὺ τοὺς ἀφορᾶ εἶναι πολὺ λιγότερο πιθανό νὰ ζητήσουν βοήθεια καὶ ἡ θεραπεία τους εἶναι πολὺ δύσκολη. Πρόκειται γιὰ τὴν ἐμπειρία μιᾶς ἀπουσίας ποὺ δὲν ἔχει αἴσθηση τοῦ πόνου τοῦ ἄλλου. Εἶναι ἡ αἴσθηση αὐτῶν ποὺ, μὴ ἔχοντας αἴσθηση τοῦ πόνου, τὸν ἐπιφέρουν. Σοβαρὲς ναρκισσιστικὲς καὶ κοινωνικο-παθολογικὲς καταστάσεις κατατάσσονται σ’ αὐτὴ τὴν κατηγορία, ὅπως καὶ οἱ ἀντικοινωνικὲς συμπεριφορὲς. Εἶναι ἡ τραγωδία ὅσων δὲν νοιώθουν τὸν πόνο τοῦ ἄλλου κι ἔτσι τὸν προκαλοῦν. Ὁ πόνος αὐτῶν ποὺ δὲν αἰσθάνονται πόνο γίνεται πόνος ποὺ ἐπιβάλλεται, πόνος ποὺ ἀναδύεται στὸν ἄλλον. Αὐτοὶ ποὺ βασανίζουν ἐκφράζουν τὴν ἀπουσία τους ἐπιφέροντας πόνο σ’ αὐτὸν ποὺ βασανίζουν. Εἶναι μιὰ μεταμόρφωση τῆς δυστυχίας-ἀπουσίας σὲ ἐπιβαλλόμενη-δυστυχία καὶ ἀπὸ κεῖ σὲ δυστυχία-πόνο. Ἡ κατάσταση αὐτὴ – ἡ ἐμπειρία τῆς ὁποίας στερεῖται κάθε δυνατότητας αἴσθησης τοῦ πόνου τοῦ ἄλλου – θὰ πρέπει νὰ ἀναγνωριστεῖ πλήρως στὴν ψυχοπαθολογία. Ὡς φοιτητὴς εὶπα κάποτε σὲ ἕνα σεμινάριο: «Καὶ ποῦ θὰ τοποθετήσουμε τοὺς κακοὺς; Κι αὐτοὶ ὑπάρχουν!» Στὶς ἐμπειρίες αὐτὲς ἴσως ὑπάρχει ἡ ἀναισθησία τοῦ πόνου τοῦ ἄλλου ἤ, διαφορετικὰ, ἀκόμη καὶ ἡ ἐμπειρία τῆς ἀπόλαυσης ἀπὸ τὴν πρόκληση πόνου στὸν ἄλλον.


[12] Ἀπὸ τὸ ἑλληνικὸ σαρκάζειν, ξεσκίζω τὴ σάρκα (Cortellazzo & Zolli, 1983)

3. Ἀπὸ τὴν ψυχοπαθολογία στὴν αἰσθητικὴ τῆς ἐπαφῆς. Διϋλίζοντας τὴν ὀμορφιὰ: μιὰ ὑπαρξιακὴ προσέγγιση

Δὲν ξέρω πῶς παίρνει μορφὴ

ἕνα ποίημα.

Παίρνω τὴ λάσπη

τῆς ζωῆς μου

κι αἰσθάνομαι

ὅπως ὁ σπουδαῖος γλύπτης.

                                               (Alda Merini)

3.1 Ἀναδυόμενη καὶ Πραγματικὴ Ὀμορφιὰ

Ἡ ὀμορφιὰ στὴν ὁποία ἀναφερόμαστε ἀναδύεται ἀπὸ τὴν παρουσία στὸ ὅριο ἐπαφῆς. Δὲν εἶναι οὔτε προϋπάρχουσα οὔτε μόνιμη. Εἶναι ἐφήμερη, παροδικὴ, μὴ-πραγματικὴ. Εἶναι σὰν μελωδία στὸν ἀέρα, ποὺ δὲν ἀναγάγεται στοὺς κραδασμοὺς χορδῶν καὶ τυμπάνων: παρ’ ὅλο ποὺ ἐξαρτᾶται ἀπ’ αὐτὰ, κυλάει ἀνεμπόδιστα στὸν διϋποκειμενικὸ χωρο-χρόνο καὶ ἀναλώνεται. Δὲν παραμένει σταθερὴ. Μὲ ποιὸ στόχο, λοιπὸν, τὴν ἀναζητοῦμε καὶ τὴν δημιουργοῦμε; Ἐπειδὴ, ὅπως εἴπαμε, μᾶς μεταμορφώνει καὶ ἀφήνει ἕνα ἴχνος πίσω της. Μὲ τὴν πληρότητα τῆς συνάντησης, τὴν ὁποία αἰσθανόμαστε ὄμορφη, παράγουμε σχεσιακὰ ἀγαθὰ (Cavaleri 2003, 2007). Αὐτὰ παράγονται μέσα ἀπὸ μιὰ ἐμπειρία ποὺ μπορεῖ νὰ περιέχει πόνο ἤ εὐχαρίστηση – ποὺ δὲν ἔχει σημασία – ἀλλὰ ποὺ εἶναι πάντα αἰσθητικὴ: αἰσθητὴ καὶ πραγματικὴ.

Ἐρχόμενη στὸ προσκήνιο, δὲν ἀνήκει στὰ ἄτομα ποὺ συναντῶνται, ἀλλὰ γεννιέται ὡς πραγματοποίηση τῆς δυνατότητας στὸ ὅριο ἐπαφῆς. Δὲν ἀνήκει οὔτε σὲ μένα οὔτε σὲ σένα. Εἶναι μιὰ πνοὴ ποὺ γεννιέται ἀνάμεσὰ μας. Πνοὴ στὰ ἑλληνικὰ [κατὰ μία μεταφορικὴ ἔννοια, ἀπὸ τὸ ἀνάσα] σημαίνει Ψυχὴ. Ἡ Ψυχὴ (στὴν ἱστορία τοῦ Ἀπουήλιου) εἶναι ἡ πιὸ ὄμορφη φιγούρα σὲ ὁλόκληρη τὴν κλασσικὴ μυθολογία Hillman, 2002, σ. 12). Κινητοποιούμαστε ἀπ’ αὐτὸ τὸ γεγονὀς ποὺ πάλλεται ἀνάμεσὰ μας στὸ μεσουράνημα τῆς συνάντησής μας, ἀναθρεμένοι τόσο μὲ τοὺς περιορισμοὺς ὅσο καὶ μὲ τὶς δυνατότητές μας. Ἡ ψυχὴ τοῦ ἀγγίγματος μεταξὺ μας εἶναι τὸ γεγονὸς ποὺ ὑπάρχει ἀλλὰ δὲν διατηρεῖται. Ὡς θεραπευτὲς, δημιουργοῦμε ὀμορφιὰ. Μὲ τὴν ἔννοια αὐτὴ, εἴμαστε ψυχο-πλάστες. Πῶς προσδιορίζεται ἡ σχέση ἀνάμεσα στὴν ὀμορφιὰ ποὺ ἀναδύεται καὶ στὴν ὀμορφιὰ τοῦ ἀντικειμένου;

Ἕνα πραγματικὸ ἔργο τέχνης – οἱ Water Lilies τοῦ Monet, ἡ Sagrada Famiglia τοῦ Gaudi, ἡ Pietà τοῦ Michelangelo, ἤ τὸ ποίημα τῆς Merini ποὺ πρατίθεται στὴν ἀρχὴ αὐτῆς τῆς ἑνότητας, μπορεῖ νὰ γίνει ἀντιληπτὸ σὲ σχέση μὲ τὴ θαυμαστὴ ἱκανότητα τῆς μορφῆς τοῦ ὑλικοῦ νὰ ἐκτελεῖ καθήκοντα ὀχήματος γι’ αὐτὴ τὴ στιγμιαία δόνηση στὴν ψυχὴ, μεταφέροντάς την στὸ χῶρο καὶ τὸ χρόνο. Ὡστόσο, χρειάζεται πάντα ἕνας συν-δημιουργὸς – ὁ ὁποῖος ποτὲ δὲν εἶναι ἁπλὸς δέκτης στὸ πεδίο – δηλαδὴ ἐκεῖνος ποὺ, ἀπολαμβάνοντας τὸ ἔργο, δονεῖται στὴ μορφὴ του. Ὁ τελευταῖος ἐνεργεῖ ὡς ἀνα-γεννητὴς ποὺ δημιουργεῖ τὸ ἔργο ἐκ νέου (καὶ εἶναι κυριολεκτικὰ νέο, μιὰ ἄνευ προηγουμένου καινοτομία) στὸ παρὸν τῆς κατάστασης, ἀφοῦ ἀπολαμβάνοντας τὸ ἔργο δίνει πάλι ζωὴ στὴν πνοὴ ποὺ αὐτὸ περιέχει. [Ὁ θεατὴς] τρέφει τὸ ἔργο. Τὸ ἔργο τέχνης, χωρὶς κάποιον νὰ τὸ ἐρωτεύεται ἔστω γιὰ μιὰ στιγμὴ, παραμένει ἁπλῶς μιὰ δυνατότητα· ἡ πνοὴ του ἀπονεκρωμένη, ἐν ἀναμονῇ ἀνάστασης. Ἡ ζωντανὴ τέχνη ἀποκαλύπτεται στὴν ἐπαφὴ. Τὸ νὰ τὴν παρακάμψεις χωρὶς νὰ ἀγκαλιάσεις τὴν ὀμορφιὰ της ἰσοδυναμεῖ μὲ ἀπονέκρωσὴ της. Καὶ, ὅπως γράφει ὁ Denham Vaughan (2009), ἡ ἐπαφὴ μὲ τὴν ὀμορφιὰ μπορεῖ νὰ μᾶς στηρίξει στὶς πιὸ σκοτεινὲς μας ὧρες.

3.2 Διϋλίζοντας τὴν ὀμορφιὰ

Ἄν ἡ ἐπαφὴ μὲ τὴν ὀμορφιὰ εἶναι θρεπτικὴ -τὴν ὁποία πάντα συν-δημιουργοῦμε- καὶ αὐτὸς εἶναι ὁ στόχος στὸν ὁποῖο ἡ ἐπαφὴ καὶ ἡ πρόθεση μᾶς παρακινοῦν τελεολογικὰ, κινητοποιούμαστε ἐπίσης ἀπὸ μιὰ ἄλλη ἐξίσου ἰσχυρὴ ἕλξη, τὴν παρόρμηση δηλαδὴ νὰ διατηρήσουμε τὸ βαθμὸ ὀμορφιᾶς καὶ ἀπουσίας ποὺ συναντᾶμε στὶς στιγμὲς ἐπαφῆς. Μὲ τὴν ἔννοια αὐτὴ, ἀποτελοῦμε ζωντανὰ ἔργα τέχνης, ἀφοῦ ἐνεργοῦμε ὡς ὄχημα στὸ χὼρο καὶ τὸ χρόνο γιὰ τὴν ἐφήμερη ἀνάσα ποὺ παράγεται ἀπὸ τὶς συναντήσεις μας.[1] Ἔγραψα «τὸ βαθμὸ ὀμορφιᾶς καὶ ἀπουσίας» γιατὶ εἶναι στὴ φύση μας νὰ συντηροῦμε καὶ τὰ δύο. Πράγματι, ὄχι μόνο δὲν χάνεται ποτὲ ἡ ὀμορφιὰ, οὔτε ὅμως καὶ ἡ ἀπουσία (ἡ ὁποία, ὅπως εἴδαμε, συνιστᾶ ψυχοπαθολογικὴ δυστυχία). Ἡ τελευταία παραμένει ὡς μορφὴ ζωντανῆς δυστυχίας ποὺ μεταφέρεται σὲ ἑπόμενες στιγμὲς ἐπαφῆς, αναζητώντας τὴν κατάλληλη στιγμὴ νὰ γίνει ὁρατὴ καὶ νὰ μετατραπεῖ στὴν ὀμορφιὰ μιᾶς συνάντησης. Ὡς θεραπευτὲς, εἴμαστε συν-δημιουργοὶ τέτοιων εὐοίωνων περιστάσεων, τέτοιων κατάλληλων στιγμῶν. Τὸ νὰ ὁδηγεῖς ματαιωμένες προθέσεις στὴν ὁλοκλήρωσὴ τους σημαίνει πὼς ἐπιδρᾶς στὸ μετασχηματισμὸ τους σὲ ὀμορφιὰ. Αὐτὸ ὑπερβαίνει ἴσως τὰ ὅρια ἀτομικῶν ὑπάρξεων κι ἐπίσης ἔχει νόημα ὅταν ἡ πρόθεση ξεκινᾶ ἀπὸ μιὰ ὁμάδα καὶ ὁλοκληρώνεται ἀπὸ μιὰ ἄλλη. Ἡ σκέψη αὐτὴ ἐξηγεῖ ἴσως κάποια ὑπεργενεαλογικὴ πίστη, ὅτι κάποια ἄτομα προσπαθοῦν νὰ ὁλοκληρώσουν στόχους ποὺ ξεκίνησαν πρόγονοὶ τους, ἤ ἀναλαμβάνουν νέα ἐγχειρήματα ἀπὸ τὰ ὁποῖα δὲν θὰ δοῦν ποτὲ καρποὺς. Λίγους μῆνες πρὶν ἕνας πελάτης μοῦ ἀφηγήθηκε ἕνα παράδειγμα τὸ ὁποῖο βρῆκα ιδιαίτερα ὄμορφο. Τὸ περασμένο καλοκαίρι ἕνας ἠλικιωμένος ἔφτασε μὲ τὰ πόδια σὲ μιὰ ἀγροικία στὴν ἐπαρχία Cuneo καὶ ζήτησε νὰ καταλύσει στὸν ἀχυρῶνα γιὰ τὴ νύχτα. Εἶπε στοὺς οἰκοδεσπότες πὼς εἶχε ἔρθει ἀπὸ τὴ Γαλλία περπατώντας πάνω ἀπὸ μῆνα πλέον, γιὰ νὰ γίνει rin Fou – παλαβὸς προσκυνητὴς. Ἡ ἀποστολὴ ποὺ εἶχε ἀναλάβει ἦταν ἡ ἑξῆς: ὀκτὼ αἰῶνες πρὶν, μιὰ ὁμάδα προσκυνητῶν ξεκίνησε ἀπὸ τὴ Γαλλία γιὰ τοὺς ἅγιους τόπους. Διέσχισαν περπατώντας τὴ Γαλλία καὶ τὴν Ἰταλία καὶ ὕστερα ἐπιβιβάστηκαν σὲ πλοῖο στὴν Puglia. Δυστυχῶς τὸ πλοῖο ναυάγησε καὶ πολλοὶ πνίγηκαν. Τοὺς ἐπιζῶντες τοὺς ἅρπαξαν σκλάβους καὶ κανένας δὲν ἔφτασε στὸν προορισμὸ του. Αὐτὸς ὁ «παλαβὸς προσκυνητὴς», λοιπὸν, εἶχε ξεκινήσει γιὰ τὴν Ἰερουσαλὴμ ὥστε νὰ ξανακάνει καὶ, τελικὰ, νὰ ὁλοκληρώσει τὸ ταξίδι τους. Εἶναι ἕνα τέτοιο ἐγχείρημα πράγματι ἀνόητο ἤ φανερώνει μιὰ πίστη στὴ δομὴ τῆς ζωῆς καθὼς ξεδιπλώνεται διαμέσου τῆς ἱστορίας; Εἶναι ὁ προσκυνητὴς ἕνας παλαβὸς ἤ γίνεται μάρτυρας στὴν πιθανότητα ἕνα δικὸ του [ἤ δικὸ μας] ἀνολοκλήρωτο ταξίδι νὰ μπορεῖ έπίσης νὰ ὁλοκληρωθεῖ ἀπὸ ἄλλους;

Σ’ ἕνα σεμινάριο γιὰ τὴν ἀπώλεια, διαχειρίστηκα τὴ θλίψη ἀπὸ μιὰ σχεσιακὴ παρὰ ἀτομικιστικὴ πλευρὰ (Francesetti, 2011) καὶ διατύπωσα τὴν ἰδέα ὅτι ἡ διαδικασία αὐτὴ συνίστατο στὸ νὰ προσφέρουμε στὴ ζωὴ τὰ σχεσιακὰ ἀγαθὰ ποὺ εἶχαν ἀναπτυχθεῖ μὲ τὸν ἀποθανώντα. Ἐπιπλέον, ὑπογράμμισα τὸ γεγονὸς πὼς αὐτὴ εἶναι μιὰ ἰσχυρὴ παρόρμηση τὴν ὁποία βιώνουμε μὲ διάφορους τρόπους, νοιώθοντας, γιὰ παράδειγμα, τὴν ἀνάγκη νὰ ἀκολουθήσουμε τὶς χειρονομίες, τοὺς στόχους καὶ τὴ διδαχὲς τοῦ ἀνθρώπου ποὺ ἔφυγε ἀπὸ τὴ ζωὴ. Ἕνα μέλος εἶχε μιὰ σκέψη: εἶπε ὅτι ὁ παπποῦς της εἶχε πεθάνει προτοῦ γεννηθεῖ ἡ ἴδια, ἀλλὰ κανένας στὴν οἰκογένεια δὲν μιλοῦσε γι’ αὐτὸν καὶ ἡ ἴδια εἶχε τὴν κρυφὴ περιέργεια γιὰ ὅλα ὅσα τὸν ἀφοροῦσαν. Μάζεψε ὅλες τὶς πληροφορίες γιὰ τὸν παπποῦ της καὶ ὅλα του τὰ ὑπάρχοντα σ’ ἕνα κρυφὸ μέρος: «ἦταν μιὰ κρυφὴ ἐμμονὴ γιὰ μένα!». Ἐγκατέλειψε τὴν ἐμμονὴ αὐτὴ ὅταν ἦταν δέκα ἑπτὰ ἐτῶν, χωρὶς κάποια προφανῆ αἰτία. Μόνο πολλὰ χρόνια ἀργότερα ἀνακάλυψε πὼς ὁ πατέρας της ξεκίνησε θεραπεία ὅταν ἐκείνη ἦταν δέκα ἑπτὰ γιὰ νὰ ξεπεράσει τὸ θάνατο τοῦ πατέρα του. Στὸ σεμινάριο συνειδητοποίησε ὅτι ὅταν ἦταν δέκα ἑπτὰ ὁ πατέρας της φρόντισε τὴν ἀνάμνηση τοῦ πατέρα του καὶ ἡ ἴδια ἀπελευθερώθηκε ἀπὸ τὴν ὑποχρέωση νὰ διατηρεῖ τὴν ἀνάμνηση τοῦ παπποῦ. Ὅπως λέει ὁ Cavaleri (2007), περιθάλπουμε τὰ σχεσιακὰ μας ἀγαθὰ. Αὐτὰ ὅμως περιλαμβάνουν καὶ τὸν πόνο τῶν σχέσεων ποὺ ἔχουμε ζήσει: φέρουμε μέσα μας τόσο τὸ καλὸ ὅσο καὶ τὸ κακὸ, ὡς ἀκτινοβολοῦσες δυνατότητες τῆς δικῆς μας παρουσίας.


[13] «Τὸ μυθιστόρημα, τὸ ποίημα, τὸ μουσικὸ κομμάτι εἶναι ὅλα προσωπικὰ, ὑπάρξεις, δηλαδὴ, στὶς ὁποῖες ἡ ἔκφραση δὲν διακρίνεται ἀπὸ τὸ ἐκφραζόμενο, ἐνῶ τὸ νόημὰ τους, προσβάσιμο μόνο μέσα ἀπὸ ἄμεση ἐπαφὴ, ἐκπέμπεται χωρὶς καμμία ἀλλαγὴ στὴ χρονικὴ ἤ χωρικὴ τους κατάσταση. Εἶναι μὲ αὐτὴ τὴν ἔννοια ποὺ τὸ σῶμα μας εἶναι συγκρίσιμο μὲ ἕνα ἔργο τέχνης» (Merleau-Ponty, 1962, σ. 175, παρατεθειμένο στὸ Dastur, 2007, σ. 36).

Ἡ ἀκτινοβολία μας ἀναβλύζει ἀπὸ τὴν ὀμορφιὰ ποὺ συναντᾶμε (καὶ πάντα συν-δημιουργοῦμε). Ὡστόσο, εἶναι ἐπίσης ἡ δυνητικὴ ἀκτινοβολία ποὺ ἀναβλύζει σὲ ἀκριβῆ ἀναλογία στὸν πόνο ποὺ περιθάλπουμε. Ὁ πόνος ποὺ ἔχουμε περάσει εἶναι ἡ δυνατότητα μιᾶς ἔκρηξης φωτὸς.

Ὅπως γράφει ἡ Alda Merini, ἡ ἀξία τοῦ ἑνὸς εἶναι ἀκριβῶς ἡ ἀξία τοῦ ἄλλου: ἡ ὀμορφιὰ δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο ἀπὸ τὴν ἀποκάλυψη μιᾶς πεσμένης σκιᾶς καὶ τοῦ φωτὸς ποὺ ἀπελευθερώνεται. Ἐν τέλει, ὅλοι φέρουμε μέσα μας ἀποτυπώματα πόνου ἀπὸ τὰ πεδία ποὺ ἔχουμε διασχίσει, ἀναζητώντας τὴν κατάλληλη στιγμὴ νὰ μετατρέψουμε τὸν πόνο σὲ ὀμορφιὰ. Ἡ διαδικασία αὐτὴ συνίσταται στὴν ἀπόσταξη τοῦ πόνου ἀπὸ τὴν ἀπουσία, τῆς ὀμορφιᾶς ἀπὸ τὸν πόνο, ἐνῶ μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ ἡ οὐσία τῆς δουλειᾶς μας στὴν ψυχοθεραπεία. Στὴ θεραπεία δύο ἄνθρωποι συναντῶνται σ’ ἕνα δωμάτιο. Ξεκινώντας ἀπὸ τὸ σκελετὸ τῆς ζωῆς τους, ἀσχολοῦνται μὲ τοὺς πληγωμένους καὶ ματαιωμένους στόχους τους ἔτσι ὥστε νὰ συνεφέρουν τὶς γυμνὲς ἴνες τοῦ μεριδίου ζωῆς ποὺ τοὺς δόθηκε, ὑφαίνοντας καινούργια νήματα. Ἐκτελοῦν τὴν ἀποστακτικὴ τελετὴ τόσο προσεκτικὰ ποὺ, ὅπως τὸ τοποθετεῖ ἕνας πελάτης μου, «μερικὲς φορὲς μπορεῖς ν’ ἀκούσεις τὸ χορτάρι νὰ μεγαλώνει». Διϋλίζουν τὸν πόνο σὰν νὰ ἦταν «ἡ μοναδικὴ μπορετὴ ἀποστολὴ τους».

Γι’ αὐτὸ ἐμπλεκόμαστε ἀναπόφευκτα στὴ διαδικασία δουλειᾶς μὲ τὴ θλίψη. Αὐτὴ εἶναι ἡ περίοδος κατὰ τὴν ὁποία ὁ πόνος διϋλίζεται σὲ καινούργια ζωὴ, μέσῳ τῆς ὁποίας γίνεται ἐπεξεργασία δύο πίστεων: πρὸς τὴ ζωὴ ποὺ ἐξακολουθεῖ νὰ ρέει μὲ τοὺς παλμοὺς τῆς καρδιᾶς μας καὶ πρὸς τὴ σχέση μέσῳ τῆς ὁποίας ἔχουμε ζήσει, ποὺ πρέπει νὰ συνεχίσει νὰ ρέει στὶς ἀρτηρίες μας (Vázquez Bandín 2009, Francesetti 2011).

Ὁ πόνος εἶναι παρουσία, ἐνῶ ἡ ψυχοπαθολογικὴ δυστυχία ἀπουσία. Παραδόξως, ὅσο περισσότερη δυστυχία, καὶ ἄρα περισσότερη ἀπουσία καὶ μούδιασμα, τόσο περισσότερη δυνατότητα ὑπάρχει γιὰ πόνο καὶ ἄρα γιὰ παρουσία. Ὅσο περισσότερη ψυχοπαθολογικὴ δυστυχία εἶναι παροῦσα, τόσο περισσότερο προωθεῖται ὁ πόνος, ἱκανὸς νὰ λιπάνει τὸ κοινὸ ἔδαφος. Ἡ δυστυχία γίνεται ζωντανὸς πόνος καὶ καινούργια ἀνάσα ἐκεῖ ὅπου ὑπάρχει ἡ ἀπαραίτητη σχεσιακὴ στήριξη γιὰ ν’ ἀναπτυχθεῖ. Ἀποδεικνύεται βλαβερὴ, ἀντίθετα, ἐκεῖ ποὺ λείπει αὐτὴ ἡ στήριξη. Φαίνεται πὼς εἶναι γενικὸς κανόνας στὴ ζωὴ νὰ μὴ μπορεῖ κάποιος νὰ διϋλίσει τὸν πόνο σὲ παρουσία. Ὅπως γράφει ὁ Πὼλ Βαλερὺ, δὲν φθάνουμε στὸν προορισμὸ μας μόνοι – μιὰ θέση σὲ εὐθεία ἀντίθεση μὲ τὴ ναρκισσιστικὴ ἐπωδὸ, «Γεννιόμαστε καὶ πεθαίνουμε μόνοι».

3.3  Μιὰ δύσκολη πρόκληση: ποιὸ τὸ σχεσιακὸ νόημα στὴν ἐπιβολὴ πόνου;

Τὶ μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅμως γιὰ τὸν πόνο αὐτῶν ποὺ ἐπιβάλλουν πόνο σὲ ἄλλους; Αὐτῶν ποὺ βασανίζουν, κακοποιοῦν, βιάζουν καὶ σκοτώνουν; Ποιὸ σχεσιακὸ νόημα μποροῦμε νὰ διακρίνουμε σὲ τέτοιες περιπτώσεις; Μὲ μιὰ καθαρὰ σχεσιακὴ προσέγγιση μποροῦμε νὰ ἀντιληφθοῦμε τὴν οὐσιαστικὴ σκοπιμότητα μιᾶς τέτοιας πράξης: κάποιος ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ αἰσθανθεῖ τὸν πόνο ἐπιβάλλει σὲ κάποιον ἄλλο νὰ τὸν αἰσθανθεῖ. Αὐτὸς ὁ ἄλλος ἔχει τὴ δυνατότητα νὰ τὸν μετατρέψει. Τέτοιου εἴδους συμπεριφορὰ προφανῶς μᾶς προκαλεῖ αἴσθηση ἀπέχθειας, ἀφοῦ ἀντιδροῦμε στὴν ἐγγενῆ διαστροφὴ τῆς διαδικασίας: ἕνας ἀθῶος ὑφίσταται βία καὶ πόνο γιὰ νὰ μεταμορφώσει τὸν πόνο κάποιου ἄλλου. Τὰ παρακάτω λόγια τῆς Simone Weil εἶναι διαφωτιστικὰ πάνω στὸ θέμα:

Τὸ ἀθῶο θύμα ποὺ ὑποφέρει γνωρίζει τὴν ἀλήθεια γιὰ τὸν δήμιό του. Ὁ δήμιος δὲν τὴ γνωρίζει. Ἡ κακία ποὺ νοιώθει τὸ ἀθῶο θύμα εἶναι τοῦ δήμιου, ἀλλὰ ὁ τελευταῖος δὲν μπορεῖ νὰ τὴ νοιώσει. Μόνο τὸ ἀθῶο θύμα μπορεῖ νὰ γνωρίσει τὴν κακία μὲ τὴ μορφὴ τοῦ πόνου. Αὐτὸ ποὺ δὲν αἰσθάνεται ὁ ἐγκληματίας εἶναι τὸ ἴδιο τὸ ἔγκλημά του… Εἶναι τὸ θύμα ποὺ μπορεῖ νὰ αἰσθανθεῖ τὴν κόλαση… Τὸ ὅλο ἔγκλημα εἶναι μιὰ μεταβίβαση τῆς κακίας αὐτοῦ ποὺ πράττει σ’ αὐτὸν ποὺ ὑφίσταται τὸ ἀποτέλεσμα τῆς πράξης (Wel, 1952, σ. 122, 124).

Γιὰ τὸν μετασχηματισμὸ τῆς ἀπουσίας σὲ πόνο καὶ ὀμορφιὰ, ἡ Weil γράφει:

Ὁ ψεύτικος θεὸς μετατρέπει τὸν πόνο σὲ βία. Ὁ ἀληθινὸς μετατρέπει τὴ βία σὲ πόνο. Ἡ ὑπομονὴ συνίσταται στὸ νὰ μὴ μετατρέπουμε τὸν πόνο σὲ ἔγκλημα. Αὐτὸ ἀπὸ μόνο του εἶναι ἀρκετὸ γιὰ νὰ μετατρέψουμε τὸ ἔγκλημα σὲ πόνο… Ἡ ἁγνότητα εἶναι ἐντελῶς ἄτρωτη, μὲ τὴν ἄννοια ὅτι καμμία βία δὲν μπορεῖ νὰ τὴν κάνει λιγότερο ἁγνὴ. Εἶναι, ὡστόσο, πολὺ εὐάλωτη μὲ τὴν ἔννοια ὅτι κάθε ἐπίθεση κακίας τὴν κάνει νὰ ὑποφέρει, κάθε κρῖμα ποὺ τὴν ἀγγίζει μετατρέπεται μέσα της σὲ πόνο… Ἡ κακία ἐπιτελεῖται ἀπὸ ἐκείνους ποὺ δὲν ἔχουν γνώση αὐτῆς τῆς πραγματικῆς παρουσίας. Μὲ τὴν ἔννοια αὐτὴ ἰσχύει ὅτι κανένας δὲν εἶναι διεστραμμένος ἐθελοντικὰ… Αὐτὸ ποὺ προσδίδει περισσότερη πραγματικότητα στὰ ὄντα καὶ στὰ πράγματα εἶναι καλὸ, αὐτὸ ποὺ τοὺς τὴν ἀφαιρεῖ εἶναι κακὸ (στὸ ἴδιο, σ. 122).

 

Ἡ ὀμορφιὰ εἶναι ἀναγκαιότητα ἡ ὁποία, παραμένοντας συνεπὴς μὲ τὸ δικὸ της δίκαιο καὶ μόνο μ’ αὐτὸ, εἶναι πειθήνια στὸ καλὸ (στὸ ἴδιο, σ. 204).

Ὁ πόνος μεταβιβάζεται μέχρις ὅτου μετασχηματιστεῖ: ὅπως μᾶς ὑπενθυμίζει ὁ Ζὰν Πὼλ Σάρτρ, δὲν ἔχει τόση σημασία αὐτὸ ποὺ μᾶς ἔχουν κάνει ὅσο τὸ τὶ κάνουμε ἐμεῖς μ’ αὐτὸ.

Τὸ νὰ θεωροῦμε τὴν ψυχοπαθολογία ἀπουσία μᾶς ἐπιτρέπει νὰ τὴ διακρίνουμε ἀπὸ τὸν ὑπαρξιακὸ πόνο καὶ ἄρα νὰ ξεχωρίσουμε τοὺς κλινικοὺς μας χειρισμοὺς ἀπὸ τὴ συντρόφευη ἀτόμων ποὺ βιώνουν ὑπαρξιακὴ δυστυχία. Ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἄποψη, παρ’ ὅλα αὐτὰ, τὸ σύμπτωμα εἶναι μιὰ ἀποκρυσταλλωμένη προσωπικὴ ἔκφραση μιᾶς ἀπουσίας ποὺ, μόλις ἀποδομηθεῖ στὴ θεραπεία, μᾶς ὁδηγεῖ σὲ ὑπαρξιακὰ καὶ σχεσιακὰ γεγονότα. Μιὰ κρίση πανικοῦ, γιὰ παράδειγμα, εἶναι ἕνα ἀκατανόητο προσωπικὸ κλινικὸ σύμπτωμα, ἀλλὰ μόλις ἀποδομηθεῖ μᾶς ὁδηγεῖ σὲ μιὰ ἄγνωστη καὶ ἀφόρητη σχεσιακὴ μοναξιὰ (Francesetti, 2007). Στὴν ψυχοπαθολογικὴ τους δυστυχία, οἱ πελάτες κουβαλᾶνε μαζὶ τους τὰ ὀδυνηρὰ σχεσιακὰ πεδία τους στὸ θεραπευτικὸ πλαίσιο μὲ τὸ αἴτημα φροντίδας ποὺ ἔρχεται ἀπὸ τὴν ἴδια τὴ δομὴ τῆς ζωῆς (Francesetti, 2011).

Αὐτοὶ ποὺ ὑποφέρουν ἀπὸ κατάθλιψη κάνουν μορφὴ τὸν πόνο ποὺ προκαλεῖται ἀπὸ τὴν ἀπουσία τοῦ ἄλλου. Φέρνουν λοιπὸν αὐτὸν τὸν πόνο ἀπὸ τὸ σχεσιακὸ πεδίο καὶ τὸν ἐκθέτουν δημόσια, βοηθώντας μας νὰ τὸν ἀναγνωρίσουμε καὶ νὰ τὸν θεραπεύσουμε. Ἡ θεραπευτικὴ αὐτὴ διαδικασία ἀγγίζει τὸ σχεσιακὸ πεδίο γενικὰ καὶ ἄρα τὸ φόντο ἀκριβῶς τοῦ ἴδιου τοῦ κόσμου. Κάθε τέτοια θεραπευτικὴ διαδικασία μπορεῖ δυνητικὰ νὰ προστατεύσει ὅλα τὰ ἀνθρώπινα ὄντα. Οἱ πελάτες ποὺ ὑποφέρουν ἀπὸ κατάθλιψη (ἄν καὶ σὲ κάποιο βαθμὸ τὸ ἴδιο ἰσχύει γιὰ κάθε ἀνθρώπινο πόνο) κουβαλᾶνε ἕνα φορτίο στοὺς προσωπικοὺς τους ὤμους ποὺ τοὺς ὑπερβαίνει κατὰ πολὺ. Ὑφίστανται ἕναν πόνο ὁ ὁποῖος ἀνήκει σὲ ὁλόκληρο τὸν κόσμο καὶ τοὺς ἔχει μεταβιβασθεῖ μέσα απὸ τὶς σχεσιακὲς ἀλληλεπιδράσεις. Κάθε φορὰ ποὺ καταφέρνουν νὰ μετατρέψουν αὐτὸν τὸν πόνο σὲ ἐπίγνωση, σὲ πηγὴ γνώσης, σὲ δημιουργικὴ προσαρμογὴ ἤ ἀγάπη, σὲ ὁποιαδήποτε ἔκταση, θεραπεύουν τὸν πόνο ὁλόκληρου τοῦ κόσμου. Σπᾶνε τὴν ἀλυσίδα μὲ τὴν ὁποία μεταβιβάζεται ὁ πόνος διαμέσου σχέσεων καὶ γενεῶν, μὲ ἕνα ἐξαιρετικὸ ἐπίτευγμα, βασικὰ ἠθικοῦ χαρακτῆρα.

3.4  Μιὰ ὑπαρξιακὴ προσέγγιση: ἡ ὀμορφιὰ ὡς κινητήρια δύναμη τῆς ἐξέλιξης

Ἡ κλινικὴ αὐτὴ ἄποψη τοῦ πόνου καὶ ἡ ἀναζήτηση γιὰ ὀμορφιὰ ἐναρμονίζεται μὲ μιὰ ἱστορικὴ πλευρὰ τελεολογικοῦ χαρακτῆρα – μιᾶς προσέγγισης, μὲ ἄλλα λόγια, ποὺ περιλαμβάνει τὴν ἔννοια τῆς ἐξέλιξης καὶ τῶν ἐξελικτικῶν κριτηρίων. Μποροῦμε νὰ παρομοιάσουμε αὐτὴ τὴν προσέγγιση μὲ τὴ σύλληψη τοῦ Alfred Whitehead (1979) σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ τελεολογία τοῦ σύμπαντος κατευθύνεται πρὸς τὴν παραγωγὴ ὀμορφιᾶς. Πρόκειται γιὰ μιὰ Δαρβινικὴ ἀντίληψη τῆς ἐξέλιξης μὲ διαφορετικὸ κριτήριο: ὁ κερδισμένος δὲν εἶναι ὁ ἱκανότερος ἀλλὰ ἐκεῖνος ποὺ μπορεῖ νὰ μετατρέπει καλύτερα τὸν πόνο σὲ καινούργια ζωὴ. Ἡ σύγχρονη βιολογία τονίζει πὼς θὰ πρέπει νὰ ληφθεῖ ὑπ’ ὄψιν ὅτι καὶ ἄλλα κριτήρια ἐπηρρεάζουν τὴν ἐξέλιξη – τὰ κριτήρια τῆς συνεργασίας πάνω ἀπ’ ὅλα, ἡ σημασία τῶν ὁποίων αὐξάνεται μὲ τὸ βαθμὸ ἐξελικτικῆς πολυπλοκότητας (Keltner 2009, Nowak & Highfield 2012). Ἀπὸ τὴν ἄποψη αὐτὴ, αὐτὸς ποὺ ἐπιβιώνει δὲν εἶναι ὁ πιὸ δυνατὸς, ἀλλὰ ὁ ἱκανότερος νὰ δημιουργεῖ συνεργασίες, νὰ σφυρηλατεῖ δεσμοὺς. Ἂς προσπαθήσουμε ὅμως τώρα νὰ πᾶμε αὐτὴ τὴν ἰδέα ἀκόμη μακρύτερα, προτείνοντας ἕνα νέο κριτήριο τῆς ἐξέλιξης: τὴν ὀμορφιὰ. Ὅπως μᾶς ὑπενθυμίζει ὁ ἀνθρωπολόγος Francesco Remotti (2011), ὁ ἴδιος ὁ Δαρβῖνος ἐξεπλάγη τελικὰ ἀπὸ τὴν ποσότητα ἐνέργειας ποὺ καταναλώνουν τὰ ζῶα, καὶ πάνω ἀπ’ ὅλα ἡ ἀνθρωπότητα, στὴν παραγωγὴ ὀμορφιᾶς. Ὁ Δαρβῖνος, ὡστόσο, ἄφησε τὸ ζήτημα τῆς ἐξελικτικῆς σημασίας αὐτῆς τῆς ἀδιάλειπτης προσπάθειας, ποὺ ἐπίσης κοστίζει ζωὲς, ἀναπάντητο. Ἀπὸ τὴν ἄποψη ποὺ παρουσιάζω ἐδῶ, θὰ μπορούσαμε νὰ ἐπιβεβαιώσουμε πὼς ἡ ζωὴ μας εἶναι φτιαγμένη γιὰ άπόσταξη καὶ δημιουργία ὀμορφιᾶς. Αὐτὸ εἶναι ποὺ μᾶς κάνει νὰ ἐπιβιώνουμε. Εἶναι ἰσχυρότερο ἀπὸ τὴ ζωὴ μας γιατὶ ἀνήκει καὶ ταυτόχρονα δὲν ἀνήκει σὲ μᾶς. Δημιουργεῖται μαζὶ μὲ τὸν ἄλλο καὶ ὁ ἄλλος θὰ τὸ μεταφέρει παραπέρα, μαζὶ μὲ μᾶς, καθὼς ἔχει γίνει σάρκα καὶ ὀστὰ μὲ τὸ ὁποῖο ζωογονεῖται. Θὰ εἶναι γόνιμο κάθε ἑπόμενη στιγμὴ ἐπαφῆς. Θὰ ἐγγυᾶται τὴν παρουσία μας ἀκόμη καὶ στὴν ἀπουσία μας: Αὐτὸ στὸ ὁποῖο ἔχουμε συν-δεσμευθεῖ μᾶς ὑπερβαίνει γιὰ πάντα. Τὸ πέρασμα ἀπὸ τὸν πόνο στὴν ὀμορφιὰ εἶναι, ὄντως, πέρασμα ἐπίσης ἀπὸ ἕνα ἄτομο σὲ μιὰ σχέση: ἐνῶ ὁ πόνος εἶναι τοῦ ἀτόμου, ἡ ὀμορφιὰ συν-δημιουργεῖται.

Γιατὶ νὰ μὴ θεωροῦμε τὴ γέννηση τῆς ὀμορφιᾶς κινητήρια δύναμη τῆς ἐξέλιξης; Και, ὅπως ὁ Whitehead, νὰ ἀντιλαμβανόμαστε τὴν ἐξέλιξη ὡς δημιουργικὴ ἀπόσταξη πόνου σὲ ὀμορφιὰ στὴν ὁποία ἐμπλεκόμαστε ὅλοι;

Μιὰ πελάτισσα, ποὺ εἶχε κακοποιηθεῖ σοβαρὰ ὅταν ἦταν παιδὶ, μοῦ εἶπε μιὰ μέρα μὲ μεγάλη ὀργὴ: «Τὶ μπορεῖς νὰ κάνεις; Τὶ νομίζεις πὼς μπορεῖς νὰ κάνεις; Μπροστὰ σ’ ὅλη τὴν ἀχρειότητα τοῦ κόσμου δὲν μπορεῖς νὰ κάνεις τίποτα! Αὐτὸ ποὺ κάνεις εἶναι ἄσχετο μπροστὰ σ’ αὐτὴ τὴ φρίκη!» Ἐκείνη τὴ στιγμὴ εἶχε δίκιο. Ὡστόσο, ἦταν ἡ ἴδια ποὺ, μερικὰ χρόνια ἀργότερα, περιέγραψε τὴ θεραπεία συσχετίζοντάς την μὲ τὴν ἀπόσταξη στὴν ὁποία ἀναφέρθηκα προηγουμένως: ὡς διαδικασία ἀπόσταξης πόνου ἀπὸ τὴν ἀπουσία καὶ κατόπιν ζωῆς ἀπὸ τὸν πόνο. Τὸ γεγονὸς ὅτι μπορεῖ νὰ γινόμαστε μάρτυρες τῶν θαυμάτων τῆς ζωῆς κάθε μέρα καὶ ὅτι αὐτὸ ἀποτελεῖ τὴ «μοναδικὴ καὶ δυνατὴ ἀποστολὴ» μας, εἶναι μιὰ ἰδέα ποὺ ἐκπέμπει ἕνα ἀπώτερο καὶ θεμελιῶδες νόημα στὶς καθημερινὲς θεραπευτικὲς μας δραστηριότητες. Μὲ τὰ λόγια τῆς πελάτισσάς μου: «Διϋλιση: μιὰ ἀρχαία καὶ μυστηριώδης τέχνη. Ὅμως αὺτὴ εἶναι ἡ πραγματικὴ καὶ δυνατὴ ἀποστολὴ μας. Διϋλίζουμε τὸν πόνο γιὰ νὰ γευτοῦμε τὴν εὐωδία τῆς χαρᾶς».

Ἡ ἄποψη αὐτὴ ἀνακαλεῖ ἐπίσης ἕνα βασικὸ ὑπαρξιακὸ ζήτημα γιὰ τὸ ὁποῖο ἐνδιαφέρονταν πολὺ οἱ ἱδρυτὲς τῆς Gestalt (Laura Perls 1992, Goodman 1968a, 1968b): τὸ κρίσιμο ζήτημα τῆς θεοδικίας:[14] «unde malus?» (πόθεν τὸ κακὸ;). Εἶναι ἡ ἐρώτηση ποὺ ἔθεσε ὁ Ἰώβ, ὁ ἀθῶος καὶ ἐνάρετος ἄνθρωπος ἀπὸ τὸν ὁποῖο ὁ Θεὸς πῆρε τὰ πάντα: τὴν ὑγεία του, τὰ παιδιὰ του καὶ τὴν περιουσία του (Poma, 2005). Ἄν ὁ Θεὸς εἶναι πανάγαθος καὶ παντοδύναμος, γιατὶ θὰ πρέπει ὁ καλὸς νὰ ὑποφέρει; Τὸ ἐρώτημα αὐτὸ ἀνήκει σὲ ὅλους μας ὅταν βρεθοῦμε σὲ κατάσταση δυστυχίας.

Μιὰ πιθανὴ καὶ ριζοσπαστικὴ ἀπάντηση εἶναι ὅτι χωρὶς τὸ κακὸ δὲν θὰ μποροῦσαν νὰ προκύψουν οἱ καρποὶ τῆς μετατροπῆς ποὺ συμβαίνει μὲ τὴν διΰλιση τῆς δυστυχίας σὲ ὀμορφιὰ, τῆς ἀπουσίας σὲ παρουσία. Μέσα ἀπ’ αὐτὴ τὴ διαδικασία, δημιουργεῖται μιὰ εἰδικὴ καὶ μοναδικὴ ποιότητα ἀγάπης, ποὺ μπορεῖ νὰ γεννηθεῖ μόνο σὲ ὁρισμένα ὄντα, ὅπως εἴμαστε ἐμεῖς οἱ ἄνθρωποι. Κανένας θεὸς, ἀκριβῶς λόγῳ τῆς παντοδυναμίας του, δὲν θὰ μποροῦσε νὰ παράγει αὐτὴ τὴν ἀγάπη. Στὴν πραγματικότητα, ἄν ὑπάρχει κάποιος θεὸς μᾶς χρειάζεται γιὰ νὰ τὴν παράγουμε ἐμεῖς γι’ αὐτὸν. Ἡ δημιουργία ἀγάπης ἀπὸ στεῖρο πόνο εἶναι δυνατὴ μόνο ἀπὸ ἕνα ὄν οὐσιαστικὰ βυθισμένο σ’ αὐτὸν, καὶ ἄρα σὲ θέση νὰ τὸν διϋλίσει. Ἡ ἄποψη αὐτὴ ἀποκαλύπτει μιὰ προσπάθεια στὴν ὁποία συμβάλει ὁλόκληρη ἡ ἀνθρωπότητα: τὴν παραγωγὴ μιᾶς μοναδικῆς ἀγάπης ποὺ μόνον ἐμεῖς εἴμαστε σὲ θέση νὰ δημιουργήσουμε. Καὶ, στὸ βαθμὸ ποὺ εἴμαστε προδιατεθειμένοι νὰ ἀναζητοῦμε τὴν ὀμορφιὰ, ἀναπόφευκτα εἴμαστε δημιουργικοὶ. Μὲ τὰ λόγια τῆς Bhagavad Gita (4:11): «Ὁπουδήποτε κι ἄν εἶναι, οἱ ἄνθρωποι ἀκολουθῦν τὰ βήματὰ μου».

Τὰ παρακάτω ἀποσπάσματα τοῦ Emmanuel Mounier (1995), ἡ κόρη τοῦ ὁποίου προσβλήθηκε ἀπὸ ἐγκεφαλίτιδα καὶ ἔμεινε σὲ κατάσταση φυτοῦ ὅταν ἦταν ἑπτὰ μηνῶν, μοῦ φαίνεται ὅτι ἀποτελοῦν ἐξαιρετικὴ ἔκφραση μιᾶς συνάντησης μὲ τὸν πόνο καὶ τῆς μεταμορφωτικῆς της δύναμης. Καθὼς βιώνει ἕναν ἀπὸ τοὺς μεγαλύτερους ὑπαρξιακοὺς πόνους, ὁ Mounier γράφει:

11 Ἀπριλίου 1940: Αἰσθάνομαι ὅπως κι ἐσὺ μιὰ τεράστια κόπωση καὶ ἡρεμία ἀνακατεμένες. Αἰσθάνομαι σὰν τὸ πραγματικὸ καὶ τὸ θετικὸ μᾶς προσφέρονται μὲ τὴν ἡρεμία τῆς ἀγάπης στὴν κόρη μας, ποὺ μεταμορφώνεται γλυκὰ σὲ μιὰ προσφορὰ, σὲ μιὰ ὑπερβατικὴ τρυφερότητα ποὺ εἶναι κομμάτι δικὸ της καὶ ἐπιστρέφει σ’ αὐτὴν καὶ μᾶς μεταμορφώνει μαζὶ της. Μοῦ φαίνεται πὼς ἡ κόπωση ἀνήκει μόνο στὸ σῶμα, ποὺ εἶναι τόσο εὔθραυστο ἀπὸ αὐτὴ τὴ σκοπιὰ, καὶ ὀφείλεται στὸ γεγονὸς πὼς ὅ,τι ἦταν σύνηθες, κτητικὸ γιὰ μᾶς ὡς πρὸς τὴν κόρη μας, ὁλοκληρώθηκε τώρα μ’ ἕνα πιὸ ὄμορφο εἶδος ἀγάπης (σ. 62)

28 Αὐγούστου 1940: Αἰσθάνθηκα μιὰ λύπη ποὺ μὲ ἄγγιξε βαθειὰ, ἄλλὰ ἦταν πιὸ ἐλαφριὰ καὶ σὰν νὰ εἶχε μεταμορφωθεῖ. Καὶ δὲν μπορῶ νὰ περιγράψω τὴν ἀντίδρασὴ μου σ’ αὐτὴ σὰν κάτι ἄλλο ἀπὸ λατρεία (σ. 66).

[14] Ὁ ὅρος θεοδικία, ποὺ ἐπινόησε ὁ Leibniz, ἀναφέρεται σ’ ἕναν κλάδο τῆς θεολογίας. Τὸ ἐτυμολογικὸ της νόημα προέρχεται ἀπὸ τὶς ἑλληνικὲς λέξεις θεὸς καὶ δίκη [δικαιοσύνη]. Μὲ ἄλλα λόγια, διαπραγματεύεται τὸ «δόγμα τῆς δικαιοσύνης τοῦ Θεοῦ». Ὁ Leibniz χρησιμοποιεῖ τὸν ὅρο θεοδικία ἀναφερόμενος στὸ δόγμα τῆς δικαίωσης τοῦ Θεοῦ ἀπέναντι στὸ κακὸ μὲ τὴ δημιουργία.

4.  Αἰσθητικὴ ἠθικὴ: ἦθος καὶ πόλις ὡς ἀφετηρία καὶ ὁρίζοντας τῆς αἰσθητικῆς

  Ἡ ὀμορφιὰ εἶναι ἀναγκαιότητα ἡ ὁποία, παραμένοντας συνεπὴς μὲ τὸ δικὸ της δίκαιο καὶ μόνο μ’ αὐτὸ, εἶναι πειθήνια στὸ καλὸ (S. Weil)

Εἴδαμε πῶς ἡ ὀμορφιὰ βρίσκεται στὸν πυρῆνα τῆς ψυχοθεραπείας Gestalt, καὶ τὴ σχέση μεταξὺ αἰσθητικῆς, ψυχοπαθολογίας καὶ θεραπευτικῆς πράξης. Σκιαγραφήσαμε ἐπίσης κάποιες βάσεις γιὰ τὸ συνυπολογισμὸ τοῦ αἰσθητικοῦ κριτηρίου ὡς ὁδηγοῦ στὸν θεραπευτικὸ στόχο (Bloom 2010, 2011). Ἄς δοῦμε τώρα τὶ εἴδους σχέση μπορεῖ νὰ χαραχθεῖ ἀνάμεσα σ’ αὐτὲς τὶς ἔννοιες καὶ τὴν ἠθικὴ διάσταση τῆς ψυχοθεραπεία. Ἀπὸ τὸ ξεκίνημὰ της ἤδη, ἡ προσέγγισὴ μας ὑπῆρξε ἐνσάρκωση ἑνὸς ὁράματος ποὺ ἦταν, μεταξὺ ἄλλων, κοινωνικὸ, ἠθικὸ καὶ πολιτικὸ. Τὶ σχέση μπορεῖ νὰ ἐξιχνιασθεῖ στὴ θεραπεία Gestalt μεταξὺ αἰσθητικῆς καὶ ἠθικῆς, μὲ τὴν ἠθικὴ αὐτὸ ποὺ καθοδηγεῖ ὅλες μας τὶς πράξεις, συμπεριλαμβανομένης τῆς θεραπευτικῆς; Καὶ ποιὰ ἡ σχέση μεταξὺ θεραπευτικῆς πράξης καὶ κοινότητας;

Διαπιστώσαμε ὅτι τὸ ἄγγιγμα τῆς ὀμορφιᾶς στὸ ὅριο ἐπαφῆς σημαίνει ἤδη προσανατολισμὸ πρὸς τὴ δράση. Οὐσιαστικὰ, εἶναι ἤδη δράση καθ’ ἑαυτὴν. Ἐδῶ, ἡ διάγνωση καὶ ἡ θεραπεία συμπίπτουν. Ἀκριβῶς ὅπως μποροῦμε νὰ προσδιορίσουμε μιὰ ἐξωγενῆ καὶ μιὰ ἐνδογενῆ διαγνωστικὴ διαδικασία (Francesetti & Gecele 2009, 2010), τὸ ἴδιο μποροῦμε νὰ κάνουμε ὅσον ἀφορᾶ μιὰ ἐξωγενῆ καὶ μιὰ ἐνδογενῆ ἠθικὴ. Ἡ πρώτη καθοδηγεῖ τὴ θεραπευτικὴ μας συμπεριφορὰ στὴ βάση κατευθυντηρίων γραμμῶν καθορισμένων ἀπὸ τὴν ἐπαγγελματικὴ κοινότητα σὲ κανόνες καὶ κώδικες πρακτικῆς. Ἡ δεύτερη ἀναδύεται ὡς προσανατολισμὸς κατευθείαν ἀπὸ τὴν ἐπαφὴ (Bloom). Ἡ αἰσθητικὴ ἀποτίμηση ἀποτελεῖ ἤδη προσανατολισμὸ στὴ θεραπευτικὴ πρακτικὴ: δὲν ἔχουμε καμμία ἀνάγκη ἐξωτερικῆς ἀναφορᾶς γιὰ νὰ ξέρουμε τὶ νὰ κάνουμε στὴ συνάντηση. Γιὰ τὸ λόγο αὐτὸ, ὅπως παρατηρεῖ ὁ/ἡ Sichera (2001), παραθέτοντας τὸν Ἀριστοτέλη, ἡ θεραπευτικὴ μας δουλειὰ εἶναι ἡ φρόνησις. Δὲν εἶναι ἐπιστήμη (δηλαδὴ δὲν ἀπορρέει ἀπὸ γενικὲς ἀρχὲς στὴ βάση τῶν ὁποίων ἀποφασίζουμε τὶ νὰ κάνουμε σὲ μιὰ δεδομένη στιγμὴ, ὅπως ἴσως ἕνας μαθηματικὸς), οὔτε τέχνη (δὲν ἀναπαράγουμε μιὰ δοκιμασμένη τεχνικὴ, ὅπως ἴσως ἔνας τεχνίτης). Ἡ θεραπευτικὴ πρακτικὴ εἶναι φρόνηση – ἡ ἱκανότητα νὰ δρᾶς κατάλληλα στὴ βάση τοῦ νέου προσανατολισμοῦ ποὺ ἀναδύεται ἀπὸ κάθε καινούργια κατάσταση. Κάθε ἐνέργεια, μὲ τὴ σωστὴ της θεραπευτικὴ συμπεριφορὰ, τὸ ἦθος της, τὴν καλοσύνη της, ἀναβλύζει ἀπὸ αἰσθητικὴ ἀποτίμηση στὸ ὅριο ἐπαφῆς. Γιὰ τὸ λόγο αὐτὸ, ὅταν ἐμπλεκόμαστε σὲ μιὰ ἐπιδίωξη ἡ ὀμορφιὰ τῆς ὁποίας μᾶς ἀγγίζει, νοιώθουμε ἀμέσως πὼς αὐτὸ ποὺ συμβαίνει εἶναι καλὸ καὶ ἀληθινὸ. Βιώνοντας τὴν ὀμορφιὰ μὲ τέτοιο τρόπο – δηλαδὴ ὄχι ἀντικειμενικὰ ἀλλὰ ἀναδυόμενη καὶ σχεσιακὴ – τὸ ὄμορφο συμπίπτει μὲ τὸ καλὸ καὶ ἀληθινὸ. Ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους Ἕλληνες μέχρι τὸν πολιτισμὸ μας, καθὼς καὶ στὶς γλῶσσες πολλῶν ἄλλων, ὅπως ἡ κινεζικὴ (Cheng, 2009) καὶ ἡ ἑβραϊκὴ,[15] οἱ λέξεις ὀμορφιὰ, καλοσύνη καὶ ἀλήθεια ὄχι μόνον ἔχουν σχέση μεταξὺ τους ἀλλὰ καὶ ἐμπλέκονται ἀκατάλυτα ἡ μὶα μὲ τὴν ἄλλη μέχρι τοὺ σημείου νὰ συμπίπτουν. Ἡ ἰταλικὴ λέξη bello (ὄμορφο) προέρχεται ἀπὸ τὰ λατινικὰ ὡς ὑποκοριστικὸ τοῦ bonus – καλὸ. Καὶ δὲν εἶναι ἴσως ἀβάσιμη τύχη ὅτι στὴν ψυχοθεραπεία Gestalt ἀναφερόμαστε στὴν «καλὴ μορφὴ».

Ὅπως παρατηρεῖ ἡ Περλς, ἡ καλὴ μορφὴ ἀναβλύζει ἀπὸ τὴ δέσμευση: ἀπὸ τὴ δέσμευσὴ μας νὰ ἔρθουμε σὲ ἐπαφὴ, μιὰ ἐπαφὴ ἀπὸ τὴ δικὴ μας δημιουργία ἐνέργειας καὶ ἐπιθετικότητας – τῆς προθυμίας μας νὰ ἀποδομήσουμε καὶ νὰ ἀφήσουμε τὸν ἑαυτὸ μας νὰ ἀποδομηθεῖ, νὰ ἀποδεχθοῦμε τὰ ὅρια καὶ τοὺς περιορισμοὺς τῆς κατάστασης, νὰ τὰ ἀναλάβουμε ὥστε νὰ τὰ μετασχηματίσουμε δημιουργικὰ. Ὅλα αὐτὰ κάνουν τὴ θεραπεία Gestalt βιωματικὴ, πειραματικὴ καὶ ὑπαρξιακὴ (Laura Perls 1992, Bloom προσεχῶς).

Ἡ κατάλληλη ἐνέργεια ποὺ αναδύεται ἀπὸ τὴν αἰσθητικὴ τῆς στιγμῆς δὲν γεννιέται τυχαῖα οὔτε σὲ ἀπομόνωση ἀπὸ τὸν ὑπόλοιπο κόσμο: τὸ φόντο ἐμπλέκεται ἐπίσης. Ὅσο περισσότερο τὸ φόντο εἶναι πλούσιο στὸ ἴζημα τῆς ἐμπειρίας τοῦ θεραπευτῆ, τῆς θεωρητικῆς του προσέγγισης, τῆς σχέσης του μὲ τὴν ἐπαγγελματικὴ κοινότητα κ.τ.λ., τόσο περισσότερο θὰ εἶναι σὲ θέση νὰ καλλιεργήσει τὴν παρουσία του. Ὅλα αὐτὰ λειτουργοῦν ὡς ἀπαραίτο τρῖτο μέρος, ποὺ τρέφει καὶ κρατᾶ σὲ σταθερότητα τὸν θεραπευτὴ, ὥστε νὰ μὴ χαθεῖ, εἴτε σὲ μιὰ ναρκισσιστικὰ βάναυση μορφὴ θεραπείας εἴτε σὲ μιὰ συμβολὴ τύπου folie à deux μὲ τὸν πελάτη. Ἡ ἐνδογενὴς ἠθικὴ εἶναι τὸ δίδυμο τῆς ἐνδογενοῦς ἀποτίμησης. Μὲ τὴν ἔννοια αὐτὴ, μποροῦμε νὰ ἀξιώσουμε μιὰ αἰσθητικὴ ἠθικὴ στὴ θεραπεία Gestalt, στὴν ὁποία αἰσθάνομαι σημαίνει πράττω, αἴσθησις σημαίνει ποίησις. Καὶ τὰ δύο ἀναβλύζουν ἀπὸ τὴ γέννηση τῆς ἐμπειρίας, ὅπου τὰ ὑποκείμενα σχηματίζουν τὸν ἑαυτὸ τους καὶ παράγουν τὴ μοναδικὴ καὶ ἀνεπανάληπτη ἐπαφὴ τους. Ἡ ἠθικὴ εἶναι ἐγγενῶς ἀνσωματωμένη στὴν κατάσταση. Ἡ δικὴ μας ἠικὴ εἶναι ἐγκατεστημένη ἠθικὴ (Bloom, προσεχῶς).

Θεωρώντας ὅτι ἡ θεραπευτικὴ κατάσταση σχηματίζεται – πάντοτε καὶ ἀναπόφευκτα – ἀπὸ τὸ τρῖτο μέρος ποὺ εἶναι παρὸν ὡς φόντο, ἐρχόμαστε, τελικὰ, στὴ σχέση της μὲ τὴν πολιτικὴ, καθὼς ἡ πόλις ἀντιπροσωπεύει κατ’ ἐξοχὴν τὸ τρῖτο μέρος. Καὶ εἶναι αὐτὸ ἀκριβῶς ποὺ διασώζει τὴν ψυχοθεραπεία ἀπὸ δύο κινδύνους τῆς ἐποχῆς μας: τὴν ἀναγωγὴ τῆς ψυχῆς εἴτε σὲ βιολογικὸ εἴτε σὲ μυστηριῶδες φαινόμενο.

[15] Εὐχαριστῶ τὴν Nurith Levi ποὺ ἑστίασε στὴν ἑβραϊκὴ λέξη «Yoffi», ἡ ὁποία σημαίνει τόσο ὀμορφιὰ ὅσο καὶ καλοσύνη.

4.1 Πρώτη μορφὴ ἀναγωγισμοῦ: ἡ ψυχὴ ὡς ἀτομικὸ βιολογικὸ γεγονὸς

Τὸ πρῶτο εἶδος ἀναγωγισμοῦ εἶναι προκατειλημμένο μὲ διάφορα ἐπιστημονικὰ σχήματα – φαρμακοθεραπευτικὸ, στατιστικὸ, διαγνωστικὸ ἤ σχετιζόμενο μὲ βιολογικὰ δεδομένα. Αὐτὰ περιλαμβάνουν τὴν πρόσφατη «νευρο-μανία», ὅπως ὀνομάστηκε ἀπὸ τοὺς Legrenzi καὶ  Umiltà (2009), δύο νευροεπιστήμονες ποὺ ἐφιστοῦν τὴν προσοχὴ στὶς πρόσφατες ἀπόπειρες νὰ ἐξηγήσουμε ὅλα τὰ ἀνθρώπινα φαινόμενα καὶ συμπεριφορὲς ἀναγάγοντάς τες σὲ νευρωνικὰ κυκλώματα. Ὅπως ἔχει τονίσει ἔντονα ὁ Luciano Mecacci, ἕνας ἄλλος νευροεπιστήμονας ποὺ σπούδασε κοντὰ στὴν νομπελίστα Luria, ἡ πλειοψηφία τῆς νευροεπιστημονικῆς ἔρευνας δὲν προσθέτει τίποτα στὴ γνώση μας γιὰ τὴν ψυχολογία. Μᾶλλον περιγράφει ἁπλῶς τοὺς βιολογικοὺς συσχετισμοὺς διαδικασιῶν τὶς ὁποῖες ἡ ψυχολογία ἔχει ἤδη περιγράψει.[16] Τὸ γεγονὸς ὅτι οἱ ἴδιοι οἱ νευροεπιστήμονες ἀποκάλυψαν τὶς κακοποιήσεις τοῦ κλάδου τους στὸ ψι-πεδίο μαρτυρᾶ σαφῶς τὴν ὕπαρξη ἑνὸς πειρασμοῦ πρὸς τὸν βιολογικὸ ἀναγωγισμὸ. Πολὺ συχνὰ τὰ νευροεπιστημονικὰ εὑρήματα χρησιμοποιοῦνται γιὰ νὰ ἐξηγήσουν πράγματα ποὺ ξέρουμε ἤδη, σὰν νὰ ἐπρόκειτο γιὰ κάτι νέο, ἤ γιὰ νὰ παρουσιάσουν χωρὶς λόγο δεδομένα σὲ διαφορετικὸ ἐπίπεδο. Μὲ τὴν κριτικὴ αὐτὴ δὲν ἐννοῶ ὅτι ἀμφισβητῶ τὴ νευροεπιστημονικὴ ἔρευνα – ἡ ὁποία στὴν πραγματικότητα κάνει πολλὰ γιὰ νὰ ἐπιβεβαιώσει τὴ θεωρία Gestalt – καθαυτὴν. Θὰ συνιστοῦσα ὅμως προσοχὴ στὶς πλευρὲς τῆς ἐπιστημολογικῆς ὀλισθηρότητας ἀπὸ τὴν ὁποία συνοδεύεται μερικὲς φορὲς. Γιὰ παράδειγμα, ὑπάρχει μιὰ τάση ἕνα φαινόμενο νὰ θεωρεῖται «ἀληθινὸ» ἄν ἔχει κάποιο μετρήσιμο βιολογικὸ συσχετισμὸ, ἐπειδὴ μόνον ἄν κάτι εἶναι ἀνιχνεύσιμο ἀπὸ κάποιον τρῖτο εἶναι καὶ ἀληθινὸ, ἐνῶ τὸ ἄμεσο βίωμα δὲν εἶναι ἀρκετὸ γιὰ τὴν ἀντίληψη ἐμπειρικῶν φαινομένων (Skonick Weisberg et al.2008, Gallagher & Zahavi 2009, Spanguolo Lobb & Francesetti 2010a, 2010b). Ὅπως γράφουν οἱ Monti καὶ Motterlini:

Πίσω ἀπὸ τὴν ἕλξη τῆς νευρο-φλυαρίας δὲν ὑπάρχει τίποτε ἄλλο ἀπὸ τὴν παμπάλαια παγίδα τοῦ ἀναγωγισμοῦ. Ἡ νευροεπιστήμη τῶν νευρο-εικόνων μᾶς σαγηνεύει μὲ τὴν αὐταπάτη πὼς εἴμαστε σὲ θέση νὰ ἀκολουθήσουμε τὰ ἴχνη (καὶ ἄρα νὰ ἐξηγήσουμε) ἑνὸς ψυχολογικοῦ μακρο-φαινομένου μέχρι τὰ νευρωνικὰ του μικρο-συστατικὰ, ἕνα συμπεριφορικὸ φαινόμενο μέχρι τὴ χειροπιαστὴ καὶ ὑλικὴ βάση του. Συνεπῶς, δὲν προσφέρει ὁποιαδήποτε κατανόηση καθὼς ἡ ψευδαίσθηση περὶ τούτου, ποὺ παράγεται συγχέοντας τὸ ἐπίπεδο περιγραφῆς – δηλ. τῆς εἰκόνας – μ’ ἐκεῖνο τῆς ἐξήγησης… Πράγματι, καθὼς ἀτενίζουμε γοητευμένοι ἀποτελέσματα μὲ τὴ μορφὴ πολύχρωμων εἰκόνων τοῦ ἐγκεφάλου, εἶναι σημαντικὸ νὰ μὴν ξεχνᾶμε νὰ κρατᾶμε τὸ διακόπτη τοῦ δικοῦ μας ἐγκεφάλου ἀνοιχτὸ (2012, σ. 29).

Ἄν ξεχάσουμε ὅτι «δὲν εἴμαστε ὁ ἐγκέφαλὸς μας» – δηλ. ὅτι δὲν μποροῦμε νὰ ἔχουμε τὶς ἐμπειρίες ποὺ ἔχουμε χωρὶς τὸ σῶμα καὶ τὸν κόσμο – αὐτὴ ἡ ἀναζήτηση νευρωνικῶν συσχετισμῶν τῶν ἐμπειριῶν καταλήγει νὰ ἀντιπροσωπεύει μιὰν ἄτοπη ἀναγωγὴ τῆς ζωῆς σὲ ἡλεκτρο-χημικὰ κυκλώματα. Ἡ παρουσία τοῦ τρίτου κοινωνοῦ – τοῦ πάντα παρόντος κόσμου στὸ φόντο, ἐμπλεκόμενου καὶ συνεπαγόμενου κάθε στιγμὴ στὶς ἐπαφὲς μας – μᾶς βοηθᾶ νὰ ἀποφύγουμε νὰ πέσουμε σὲ τέτοιου εἴδους ἀναγωγισμὸ.


[16] Ἀνακοίνωση στὸ Expert Meeting τῆς FIAP (Ἰταλικὴ Ὁμοσπονδία Ψυχοθεραπευτικῶν Ἐταιρειῶν), Ρώμη, 6 Μαϊου 2011.

4.2 Δεύτερη μορφὴ ἀναγωγισμοῦ: ἡ ψυχὴ ὡς μυστηριῶδες γεγονὸς

Τὸ ἄλλο εἶδος ἀναγωγισμοῦ, ἴσως πιὸ ἐπικίνδυνου γιατὶ εἶναι λιγότερο εὐδιάκριτο, ὄντας ἐγγενὲς στὴν ἴδια τὴ γέννηση τῆς ψυχοθεραπείας, ἀναγάγει τὴν ψυχὴ τοῦ ἀτόμου καὶ τὴ συνάντηση μαζὶ της σὲ ὁτιδήποτε συμβαίνει στὸ χῶρο θεραπείας. Ἡ ἔμψυχη ζωὴ μας (ἐτυμολογικὰ, ὑποδηλώνοντας αὐτὸ ποὺ μᾶς κινητοποιεῖ, μᾶς ζωογονεῖ), ἀντίθετα, ἀποκτᾶ ὑπόσταση ὡς ἀναδυόμενο φαινόμενο στὴ σχέση. Ὡστόσο, εἶναι ἐπίσης ἀναγωγικὸ νὰ θεωροῦμε ὅτι ἡ ψυχὴ ἀναδύεται ἀπὸ μιὰ δυαδικὴ σχέση. Ἡ δυαδικὴ σχέση, μὲ τὴ σειρὰ της, ἀποκτᾶ τὴν ὑπόσταση καὶ τὰ ὅριὰ της ὄντας ριζωμένη σὲ ἕνα τρῖτο μέρος-ὑπόβαθρο, ποὺ ἀποτελεῖται ἀπὸ πολλὰ: ἀπὸ τὴν πόλιν μὲ τὶς μυριάδες καὶ, πολλὲς φορὲς, σημαντικὲς παραλλαγὲς της. Οἱ ἐμπειρίες φανερώνονται σὲ προσωπικὸ ἐπίπεδο, τρέφονται ὅμως ἀπὸ ὁλόκληρο τὸν κόσμο.

Στὴ θεραπευτικὴ μας πρακτικὴ, ὑποστηρίζουμε καὶ ἀποστάζουμε τὴν ὀμορφιὰ, ἀλλὰ ἐπιστρέφοντας στὴν ἀντίρρηση τῆς πελάτισσάς μου ποὺ προαναφέρθηκε, αὐτὸ μπορεῖ νὰ ἔχει σημασία μόνον ἄν δὲν ξεχάσουμε τὶ συμβαίνει ἐκεῖ ἔξω. Ἄν ὁ θεραπευτὴς συμφωνήσει νὰ φροντίσει τὴν ψυχὴ μέσα στὸ γραφεῖο του χωρὶς νὰ ἀναρωτηθεῖ γιὰ τὴ σημασία αὐτῆς τῆς δραστηριότητας σ’ ἕνα εὐρύτερο, παγκόσμιο πλαίσιο, στερεῖται ἐπίγνωσης τοῦ κοινωνικοῦ του ρόλου καὶ ἴσως καταλήξει ἀκόμα καὶ στὴ συντήρηση τῆς ὑπάρχουσας κατάστασης, μὲ τὸ νὰ γίνει συνένοχος στὸ νὰ κρατάει τὴν ψυχὴ ἀπομονωμένη καὶ ἀποκομμένη ἀπὸ τὸν κόσμο, χτίζοντάς της ἕνα χρυσὸ κλουβὶ μέσα στὴ θεραπευτικὴ πρακτικὴ. Θὰ ἀποτύχει ἔτσι νὰ εἶναι συνεπὴς στὴν πολιτικὴ δέσμευση τῆς ψυχοθεραπείας, τὴν ὁποία ἡ Laura Perls συνόψισε λέγοντας πὼς «ἡ πραγματικὴ ψυχοθεραπεία εἶναι μὲ κάποιο τρόπο πάντα ἀνατρεπτικὴ τῆς ὑπάρχουσας κατάστασης». Ἡ ψυχανάλυση θεωρήθηκε ἀπὸ ὁρισμένους ὡς ἀπαραίτητη ἐκδήλωση μιᾶς κουλτούρας τοῦ δεκάτου ἐννάτου αἰώνα ποὺ χρειαζόταν χῶρο γιὰ ἐκεῖνες τὶς πλευρὲς ψυχικῆς ζωῆς ποὺ δὲν μποροῦσαν νὰ ἐκφραστοῦν στὴν κοινωνία καὶ προκαλοῦσαν ἀμηχανία. Ἡ ψυχανάλυση μπορεῖ λοιπὸν νὰ θεωρηθεῖ ὡς κοινωνικὸ ἐργαλεῖο προσαρμογῆς τῆς κοινωνίας στὸν ἀστικὸ πολιτισμὸ. Πέρα ἀπὸ τὰ διάφορα θέματα ποὺ παραβλέπει αὐτὴ ἡ ἀνάγνωση, εἶναι ἀλήθεια πὼς ἄν ἡ ψυχοθεραπεία χάσει τὴ συνειδητὴ της σύνδεση μὲ τὸ τρῖτο μέρος, ἄν δὲν ἔχει ἐπίγνωση τῆς κοινωνικῆς της θέσης, διακινδυνεύει σήμερα νὰ μεταβληθεῖ σὲ συνένοχο μιᾶς καταναλωτικῆς κοινωνίας ποὺ ἀποκλείει ξανὰ τὴν αὐθεντικὴ ζωτικότητα ἀπὸ τὸν κόσμο, προστατεύοντάς τον μὲ τὸ νὰ ὀρθώνει μιὰ θαυμαστὴ ἀνάπαυση, ἐνῶ ὁ κόσμος χρειάζεται τὴ δημιουργικότητα. Πῶς μπορεῖ νὰ ἐπανασυνδεθεῖ ἡ θεραπεία Gestalt μὲ τὴν πολιτικὴ ὁρμὴ ποὺ σημάδεψε τὴ γέννησὴ της; Ἴσως ἡ ἀπάντηση εἶναι νὰ ἐπιμείνει σὲ μεγαλύτερη ἐπικοινωνία ἀνάμεσα στὴ θεραπευτικὴ πρακτικὴ καὶ τὸν κόσμο: νὰ βγάλει τὴν ψυχοθεραπεία ἀπὸ τὸν κλειστὸ χῶρο τῆς σχέσης τῶν δύο καὶ τοῦ κόσμου μέσα στὴ θεραπεία. Ἐκτὸς τῆς ἐπίγνωσης τοῦ πολιτικοῦ ρόλου ποὺ παίζουμε (Robine, 2012), μιὰ ἄλλη συγκεκριμένη λύση μπορεῖ νὰ εἶναι ν’ ἀρχίσουμε ξανὰ τὴν ὁμαδικὴ δουλειὰ, ἀπὸ μικρὲς ὁμάδες μέχρι τὶς Ὁμάδες Ἑστίασης στὴ Ζωὴ στὶς ὁποῖες ἀναφέρεται ὁ Ervin Polster (2007). Τὴν ἐποχὴ αὐτὴ τῆς κοινωνικῆς ἀποσύνδεσης, οἱ ὁμάδες αὐτογνωσίας ἀποδεικνύονται κατάλληλες ὅπως τὴ δεκαετία τοῦ 70. Ὑπάρχει, ὡστόσο, ἡ βασικὴ διαφορὰ ὅτι, τὴ δεκαετία τοῦ 70, οἱ ὁμάδες ἐκεῖνες ἀνταποκρίνονταν στὴν παρόρμηση γιὰ ἔκφραση ὑποκειμενικῶν ἐμπειριῶν καὶ ἐλευθερίας. Σήμερα, ἡ παρόρμηση εἶναι ριζικὰ διαφορετικὴ: ὑπάρχει ἀνάγκη τοῦ βιώματος τῶν διασυνδέσεων, τῶν δικτύων στὰ ὁποὶα ἀνήκει κανεὶς καθὼς καὶ τῶν περιορισμῶν του καὶ, μέσῳ ὅλων αὐτῶν, τῆς ἀνακάλυψης νέων μονοπατιῶν καὶ τῆς δύναμης καὶ τοῦ δικαιώματος δράσης μέσα στὸν κόσμο. Μιὰ ἄλλη προσέγγιση εἶναι ἴσως ἡ δουλειὰ σὲ δημόσια ἱδρύματα, ὅπως τὰ σχολεῖα. Γιατὶ νὰ περιοριζόμαστε στὴ διαχείριση ἑνὸς ἐφήβου μὲ κρίση πανικοῦ ὅταν, μετὰ ἀπὸ πολλὲς ἀντιξοότητες, καταλήγει στὸ γραφεῖο μας, ἀντὶ νὰ πᾶμε κατευθείαν σὲ σχολεῖα καὶ νὰ διδάσκουμε τοὺς μαθητὲς ὅτι, γιὰ νὰ τὰ βγάλουν πέρα μὲ τοὺς φόβους τους καθὼς βγαίνουν στὸν κόσμο, τὸ μόνο ποὺ χρειάζεται εἶναι νὰ προστατεύουν καὶ νὰ καλλιεργοῦν τὰ δίκτυα στὰ ὁποῖα ἀνήκουν (Francesetti, 2007); Κι ἀκόμα πρὶν ἀπ’ αὐτὸ, εἶναι ἀπαραίτητο νὰ ἐκπαιδεύσουμε τὰ παιδιὰ νὰ ἀναγνωρίζουν καὶ νὰ τιμοῦν τὶς αἰσθήσεις τους, τὶς ἐμπειρίες καὶ τοὺς ρόλους τους καὶ νὰ χρησιμοποιοῦν τὴν ἐπίγνωση αὐτὴ ζώντας μὲ τοὺς ἄλλους. Μποροῦμε ἐπίσης νὰ ἐφαρμόσουμε τὴν πρακτικὴ Gestalt σὲ ὀργανισμοὺς καὶ στὸν κόσμο τῆς ἐργασίας. Ἡ θεωρητικὴ προσέγγιση στὴ θεραπεία Gestalt εἶναι μεγαλύτερο καὶ εὐρύτερο πεδίο ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν ψυχοθεραπεία Gestalt. Σ’ ἕνα ἄλλο ἐπίπεδο, εἶναι τελικὰ σημαντικὸ νὰ βροῦμε τρόπους νὰ κάνουμε τὴν ψυχοθεραπεία προσιτὴ σὲ περισσότερους ἀνθρώπους. Εἶναι παράδοξο ὅτι σὲ μιὰ κοινωνία τῆς ἀγορᾶς ὅπου, μολονότι ὑπάρχει ἐκτεταμένη ἀνάγκη ὑποστήριξης καὶ θεραπείας, ὑπάρχει ἐπίσης ταυτόχρονα ἕνας αὐξανόμενος ἀριθμὸς ψυχοθεραπευτῶν ποὺ παλεύουν νὰ βροῦν ἐργασία. Μὲ καταναλωτικοὺς ὅρους, χρειάζεται νὰ φέρουμε τὴν προσφορὰ στὴ ζήτηση. Μὲ ἄλλα λόγια, υἱοθετώντας τὴν πολιτικὴ ἄποψη τοῦ Paul Goodman, χρειάζεται νὰ φέρουμε τὴν ψυχοθεραπεία στὸν κόσμο, στοὺς δρόμους, στὶς πλατεῖες, νὰ ἐπινοήσουμε μιὰ ἀγορα-θεραπεία γιὰ τὴν ἐποχὴ μας.

4.3 «Ἡ ὀμορφιὰ εἶναι τὸ σημαντικὸ: ὁτιδήποτε ἄλλο ἐκπηγάζει ἀπ’ αὐτὴν»[17]

Μετὰ ἀπὸ τριάντα χρόνια, ἡ κατοικία τοῦ ἀφεντικοῦ τῆς Μαφίας ποὺ διέταξε τὴ δολοφονία τοῦ Peppino Impastato εἶναι σήμερα τμῆμα ἑνὸς ἱδρύματος ποὺ ὑποδέχεται νέους ἀπ’ ὅλο τὸν κόσμο γιὰ νὰ μάθουν πῶς νὰ προστατεύουν τὰ ἀνθρώπινα δικαιώματα μὲ μὴ βίαιες μεθόδους. Γιὰ νὰ ἐπιτευχθεῖ αὐτὴ ἡ μεταμόρφωση, βεβαίως, ὑπῆρξε πολὺς πόνος καὶ ἀγώνας. Στὴ βάση αὐτῆς τῆς συνθήκης, μποροῦμε νὰ ἀνακαλύψουμε ξανὰ τὴν πολιτικὴ συνάφεια τῆς αἰσθητικῆς, ἐκείνης στὴν ὁποία παρέπεμπε ὁ Peppino Ipmpastato καὶ ἐπέμενε μέχρι τέλους. Ἕνα ἀναισθητοποιημένο καὶ ἄψυχο ἄτομο μπορεῖ νἀ εἶναι πετυχημένος παραγωγὸς καὶ καταναλωτὴς (καταναλωτὴς ποὺ χρησιμοποιεῖ αἰσθητικὰ ἀντικείμενα γιὰ νὰ παραμείνει ἀναισθητοποιημένος), ὄχι ὅμως πολίτης. Πῶς μπορεῖ νὰ εἶναι κανεὶς πολίτης ἄν δὲν συντονίζεται μὲ τὸ κοινωνικὸ πεδίο στὸ ὁποῖο ζεῖ, ἄν δὲν νοιώθει πάθος, ἀγανάκτηση καὶ δὲν αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκη καὶ τὴν ὀμορφιὰ τοῦ νὰ ἀνήκει καὶ νὰ συμμετέχει; «Ἡ ὀμορφιὰ θὰ σώσει τὸν κόσμο», ἔγραψε ὁ Ντοστογιέφσκι. Προσπάθησα ἐδῶ νὰ προσδιορίσω τὶ εἴδους ὀμορφιὰ μπορεῖ νὰ μᾶς σώσει. Τώρα, καταλήγοντας, θὰ ἔλεγα μὲ ἔμφαση ὅτι ἡ ὀμορφιὰ λειτουργεῖ μέσα ἀπὸ μᾶς, μέσα ἀπὸ τὴν αἰσθητικὴ τῆς δέσμευσής μας (Laura Perls, 1992). Ὁ κόσμος μπορεῖ νὰ σωθεῖ μόνο μὲ τὴν διαρκῆ, παθιασμένη, ἀπὸ κοινοῦ ἀναζήτηση καὶ προαγωγὴ τῆς ὀμορφιᾶς, ποὺ εἶναι ἡ αἰσθητὴ μορφὴ τῆς σχεσιακῆς μας κληρονομιᾶς. Ὅπως μᾶς διδάσκει ἡ θεραπεία Gestalt, αὐτὸς ἀκριβῶς εἶναι ὁ προορισμὸς τοῦ ἀνθρώπου


[17] Peppino Impastato. Βλ. σημείωση 2.

Ἀπόδοση, Γιῶργος Δίπλας Ψυχοθεραπευτής, Εκπαιευτής & Επόπτης Gestalt, Αὔγουστος 2015